Bản án dân sự có hiệu lực không khoá chặt quan hệ giữa hai bên. Luật Thi hành án dân sự cho phép người được thi hành án và người phải thi hành án tự thoả thuận về việc thi hành: trả khi nào, trả bằng cách nào, trả bao nhiêu đợt, thậm chí giảm bớt một phần, miễn là không trái điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và không làm thiệt người khác. Kết quả thi hành theo thoả thuận được công nhận như kết quả thi hành án.
Nhiều người thắng kiện không biết điều này nên chỉ ngồi chờ cơ quan thi hành án cưỡng chế, trong khi bên kia thật ra sẵn sàng trả dần nếu có một lối ra rõ ràng. Ngược lại, bên thua kiện thường nghĩ bản án tuyên bao nhiêu là phải nộp đủ một lần, không còn đường thương lượng. Bài này giải thích phạm vi được thoả thuận, những khoản không ai có quyền "dàn xếp", thời điểm nên ngồi lại và cách đi tới một thoả thuận đủ chắc để không phải quay lại từ đầu. Luật Thi hành án dân sự đã sửa nhiều lần và đang có thay đổi trong năm 2025; chi tiết thủ tục bạn nên đối chiếu bản hiện hành tại cơ quan thi hành án dân sự đang thụ lý hồ sơ.
Thoả thuận thi hành án khác gì hoà giải trước khi xử
Hoà giải ở toà diễn ra khi vụ việc chưa được xét xử: hai bên thống nhất về chính nghĩa vụ, toà lập biên bản và ra quyết định công nhận sự thoả thuận. Quyết định đó trở thành căn cứ để thi hành, giống như một bản án. Thoả thuận thi hành án thì đến sau, khi nghĩa vụ đã được xác định bằng bản án hoặc quyết định có hiệu lực. Hai bên không bàn lại ai đúng ai sai nữa, mà bàn cách thực hiện nghĩa vụ đã được tuyên.
Khác biệt này quan trọng ở chỗ: thoả thuận thi hành án không thay thế bản án. Bản án vẫn là căn cứ gốc. Nếu thoả thuận được thực hiện xong, việc thi hành án coi như hoàn tất. Nếu thoả thuận đổ vỡ giữa chừng, người được thi hành án có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án thi hành phần nghĩa vụ còn lại theo đúng nội dung bản án, chứ không phải theo những gì đã hứa trong thoả thuận. Đây là cái van an toàn cho bên thắng kiện khi chấp nhận nhượng bộ.
Thoả thuận thi hành án cũng không cần toà công nhận lại. Hai bên có thể tự lập văn bản với nhau, hoặc đề nghị chấp hành viên chứng kiến để có biên bản ghi nhận. Cách thứ hai được dùng nhiều hơn vì sau này nếu tranh cãi về việc đã trả bao nhiêu, đã giảm khoản nào, sẽ có một văn bản nằm ngay trong hồ sơ thi hành án.
Một điểm hay bị nhầm: thoả thuận thi hành án không phải là "rút đơn" theo nghĩa bỏ quyền. Người được thi hành án vẫn giữ toàn bộ quyền theo bản án cho tới khi nhận đủ phần đã thoả thuận. Chỉ khi họ có văn bản rõ ràng là không yêu cầu thi hành tiếp, cơ quan thi hành án mới xem xét đình chỉ.
Những nội dung hai bên thường thoả thuận được
Phạm vi thoả thuận rộng hơn nhiều người nghĩ. Dưới đây là các nội dung hay gặp trong thực tế; tất cả đều xoay quanh nghĩa vụ dân sự giữa hai bên với nhau:
- Thời gian trả: gia hạn thêm vài tháng, hoặc chia thành nhiều đợt với ngày cụ thể cho từng đợt.
- Cách trả: chuyển khoản vào tài khoản người được thi hành án, nộp qua cơ quan thi hành án, hoặc trả trực tiếp có giấy biên nhận.
- Mức trả: người được thi hành án đồng ý giảm một phần tiền gốc, bỏ phần lãi chậm thi hành, hoặc bỏ một khoản bồi thường phụ để nhận nhanh phần chính.
- Trả bằng tài sản thay tiền: giao xe, hàng hoá, quyền sử dụng đất để trừ vào khoản nợ, kèm thủ tục chuyển quyền đúng luật.
- Thứ tự ưu tiên: trả trước khoản nào, trả sau khoản nào khi bản án tuyên nhiều khoản khác nhau.
- Người trả thay: người thân hoặc đối tác của người phải thi hành án đứng ra trả, có văn bản ghi rõ tư cách.
- Điều kiện kèm theo: ví dụ trả đủ đợt cuối thì người được thi hành án làm văn bản đề nghị giải toả tài sản đang bị tạm dừng giao dịch.
Mỗi nội dung trên nên được viết thành con số, ngày tháng và tên tài khoản cụ thể. Một câu kiểu "sẽ cố gắng trả sớm" không phải là thoả thuận, và khi đổ vỡ thì không ai chứng minh được ai đã vi phạm điều gì.
Những gì thoả thuận không chạm tới được
Khoản phải nộp ngân sách nhà nước. Án phí, tiền phạt, tiền truy thu, tài sản bị tuyên tịch thu không thuộc quyền định đoạt của người được thi hành án. Hai bên có thoả thuận gì về tiền nợ thì người phải thi hành án vẫn phải nộp các khoản này. Việc miễn, giảm khoản nộp ngân sách đi theo thủ tục riêng do toà án xem xét, không qua thoả thuận dân sự.
Quyền lợi của người thứ ba. Hai bên không được thoả thuận đem một tài sản đang thế chấp ngân hàng, đang bị kê biên cho người khác hoặc thuộc sở hữu chung với người không ký thoả thuận để trừ nợ. Thoả thuận như vậy có thể bị coi là không có giá trị đối với phần tài sản của người thứ ba.
Quyền lợi của con chưa thành niên. Với khoản cấp dưỡng nuôi con, cha mẹ có thể thoả thuận cách trả, kỳ trả cho thuận tiện, nhưng không nên thoả thuận theo hướng con mất quyền được nuôi dưỡng. Khi thoả thuận về cấp dưỡng có dấu hiệu bất lợi cho con, cơ quan có thẩm quyền có thể không ghi nhận.
Nội dung trái luật hoặc che giấu giao dịch khác. Ví dụ thoả thuận ghi giảm nợ nhưng thực chất là chuyển tiền qua lại để né một nghĩa vụ khác, hoặc để tài sản thoát khỏi tay chủ nợ khác. Thoả thuận như vậy không được bảo vệ và có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý.
Nội dung chỉ một bên ký. Lời hứa trả nợ do người phải thi hành án tự viết, người được thi hành án không ký đồng ý, chưa phải là thoả thuận. Nó có giá trị như một lời cam kết, có ích làm chứng cứ, nhưng không ràng buộc người được thi hành án phải chờ.
Thoả thuận vào lúc nào: ba thời điểm và cách làm
Không có thời điểm "quá muộn" để thoả thuận, miễn là việc thi hành án chưa kết thúc. Nhưng mỗi thời điểm có cách làm và lưu ý khác nhau:
| Thời điểm | Cách làm thường gặp | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Bản án vừa có hiệu lực, chưa nộp đơn yêu cầu | Hai bên tự lập văn bản, có thể nhờ người làm chứng hoặc công chứng | Thời hiệu yêu cầu thi hành án vẫn chạy; thoả thuận đổ vỡ thì phải nộp đơn kịp trong thời hiệu |
| Đã có quyết định thi hành án, đang trong thời gian tự nguyện | Đề nghị chấp hành viên chứng kiến, lập biên bản trong hồ sơ | Tiền nên đi qua cơ quan thi hành án hoặc có biên nhận gửi cho chấp hành viên |
| Đang xác minh, đã tạm dừng giao dịch hoặc đã kê biên tài sản | Thoả thuận có chấp hành viên chứng kiến, kèm điều kiện giải toả | Biện pháp đã áp dụng thường chỉ gỡ khi nghĩa vụ đã xong hoặc có đề nghị bằng văn bản của người được thi hành án |
| Tài sản đã đưa ra đấu giá | Người phải thi hành án nộp đủ tiền để nhận lại tài sản, hoặc hai bên thoả thuận trước phiên | Đã ký hợp đồng dịch vụ đấu giá thì có thể phát sinh chi phí phải chịu; hỏi chấp hành viên trước |
Bảng trên chỉ mô tả nguyên tắc. Các mốc ngày cụ thể như thời hạn tự nguyện, thời hiệu yêu cầu, thời điểm được nhận lại tài sản trước đấu giá đều có quy định riêng; bạn nên hỏi thẳng chấp hành viên phụ trách để biết hồ sơ của mình đang ở bước nào.
Mỗi bên được gì, mất gì khi chọn thoả thuận
Với người được thi hành án, cái được lớn nhất là thời gian và sự chắc chắn. Cưỡng chế đi qua nhiều bước: xác minh, ra quyết định, kê biên, định giá, đấu giá, có thể đấu giá không thành và phải giảm giá. Mỗi bước có chi phí và có thể bị khiếu nại. Một thoả thuận trả dần trong vài tháng đôi khi mang về nhiều tiền thật hơn một tài sản bị bán dưới giá. Cái mất là phần tiền nhượng bộ, nếu có, và rủi ro bên kia lợi dụng thời gian để chuyển tài sản đi. Vì vậy thoả thuận khôn ngoan thường giữ lại một biện pháp bảo đảm cho tới khi trả xong.
Với người phải thi hành án, thoả thuận giúp tránh bị cưỡng chế, tránh chi phí cưỡng chế mà luật buộc người phải thi hành án chịu, tránh tài sản bị bán dưới giá và giữ được nguồn sống trong lúc trả. Đổi lại, họ phải trả đúng lịch đã cam kết; trễ một đợt là người được thi hành án có quyền quay về bản án và yêu cầu thi hành toàn bộ phần còn lại.
Cả hai bên đều được một thứ khó đo: mối quan hệ không xấu thêm. Trong các vụ việc giữa người quen, người cùng làng, bạn làm ăn cũ, một thoả thuận tử tế sau bản án nhiều khi quan trọng hơn vài phần trăm tiền nợ.
Cũng có lúc thoả thuận không nên làm. Nếu bên kia đã có dấu hiệu tẩu tán, hứa hẹn rồi im lặng nhiều lần, hoặc đề nghị thoả thuận chỉ để xin gỡ phong toả rồi rút tiền, người được thi hành án nên để chấp hành viên tiếp tục các biện pháp đang áp dụng.
Đi tới một thoả thuận đủ chắc: các bước gợi ý
Dưới đây là trình tự mà các chấp hành viên và người làm nghề thường khuyên, áp dụng được cho cả hai phía:
- Đọc lại phần quyết định của bản án, ghi ra từng khoản: tiền gốc, lãi, bồi thường, án phí, nghĩa vụ giao tài sản. Biết rõ mình đang thương lượng khoản nào.
- Tính số đã trả (nếu có) kèm chứng từ, để hai bên cùng chốt số còn lại trước khi bàn cách trả.
- Bên đề nghị đưa ra phương án cụ thể bằng văn bản ngắn: số tiền mỗi đợt, ngày trả, tài khoản nhận, hệ quả khi trễ.
- Hẹn gặp tại cơ quan thi hành án và đề nghị chấp hành viên chứng kiến nếu hồ sơ đã được thụ lý.
- Ghi rõ biện pháp bảo đảm còn giữ lại hay được gỡ, gỡ vào lúc nào.
- Ký, mỗi bên giữ một bản, một bản lưu hồ sơ thi hành án.
- Mỗi lần trả, giữ chứng từ và gửi bản sao cho chấp hành viên để cập nhật số còn lại.
Khi nào nên có luật sư hoặc người làm nghề bên cạnh
Phần lớn thoả thuận trả dần một khoản tiền vừa phải, hai bên tự làm được với sự chứng kiến của chấp hành viên. Nên có luật sư khi số tiền lớn, khi thoả thuận có trả bằng nhà đất hoặc cổ phần, khi có người thứ ba tham gia trả thay hoặc bảo lãnh, khi tài sản đang thế chấp ngân hàng, hoặc khi bản án tuyên nhiều nghĩa vụ đan xen giữa nhiều người.
Người làm nghề giúp bạn ở ba chỗ: kiểm tra thoả thuận có đụng tới khoản không được thoả thuận hay quyền của người thứ ba không, viết điều khoản hệ quả khi vi phạm sao cho chấp hành viên áp dụng được ngay, và tính đúng số còn lại sau khi trừ các khoản đã trả. Ba chỗ này nếu sai thì thoả thuận dễ thành nguồn tranh chấp mới, đúng điều mà cả hai bên đang muốn tránh.
Dù có luật sư hay không, chấp hành viên vẫn là người nắm hồ sơ. Hỏi chấp hành viên về những thủ tục cụ thể của cơ quan mình là cách nhanh nhất để thoả thuận được ghi nhận đúng.
Câu hỏi thường gặp
Bản án đã tuyên rồi, hai bên còn được thoả thuận trả nợ khác đi không?
Được. Luật cho phép đương sự thoả thuận về thời gian, cách thức, mức thi hành nếu không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội và không làm thiệt người thứ ba. Kết quả thi hành theo thoả thuận được công nhận như kết quả thi hành án.
Thoả thuận rồi mà bên kia không trả thì có phải kiện lại từ đầu không?
Không. Người được thi hành án có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án thi hành phần nghĩa vụ chưa được thực hiện theo nội dung bản án ban đầu. Số tiền đã trả theo thoả thuận được trừ vào nghĩa vụ chung.
Có thể thoả thuận miễn luôn án phí cho người thua kiện không?
Không. Án phí, tiền phạt và các khoản nộp ngân sách không thuộc quyền định đoạt của người được thi hành án. Muốn miễn, giảm các khoản này phải đi theo thủ tục riêng do toà án xem xét khi đủ điều kiện luật định.
Thoả thuận có bắt buộc phải có chấp hành viên chứng kiến không?
Không bắt buộc, hai bên có thể tự lập văn bản. Tuy vậy, nếu hồ sơ đã được thụ lý, nên đề nghị chấp hành viên chứng kiến để thoả thuận nằm trong hồ sơ, tránh tranh cãi về số đã trả và về việc gỡ các biện pháp đang áp dụng.
Đang bị kê biên nhà thì còn thoả thuận được không?
Còn, chừng nào việc thi hành án chưa kết thúc. Thông thường tài sản chỉ được giải toả khi nghĩa vụ đã xong hoặc người được thi hành án có văn bản đề nghị. Nếu tài sản đã đưa ra đấu giá, cần hỏi chấp hành viên về chi phí đã phát sinh và thời điểm còn được nộp tiền để nhận lại.
Người được thi hành án giảm nợ bằng miệng có giá trị không?
Lời nói rất khó chứng minh và dễ bị phủ nhận về sau. Mọi khoản giảm, hoãn hay đổi cách trả nên được ghi thành văn bản có chữ ký hai bên, tốt nhất có chấp hành viên chứng kiến, để làm căn cứ tính số còn lại.