Quyết định của toà án công nhận kết quả hoà giải thành có hiệu lực thi hành như một bản án dân sự: khi bên có nghĩa vụ không tự làm theo, bên kia nộp đơn yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự thi hành, và chấp hành viên được áp dụng các biện pháp cưỡng chế như với bản án. Điểm khác nằm ở chỗ nội dung phải thi hành là những gì chính các bên đã thoả thuận, nên câu chữ trong biên bản hoà giải quyết định rất nhiều.
Ngày càng nhiều tranh chấp nhỏ được giải quyết bằng hoà giải: hoà giải ở cơ sở trong khu dân cư, hoà giải thương mại qua hoà giải viên, hoà giải tại toà án trước khi thụ lý vụ án. Nhưng chỉ khi kết quả hoà giải được toà công nhận bằng quyết định thì nó mới có sức mạnh cưỡng chế. Bài này giải thích những loại kết quả hoà giải nào đem đi thi hành án được, hồ sơ cần gì và những lỗi soạn thảo khiến chấp hành viên khó thi hành. Thủ tục công nhận nằm trong Bộ luật Tố tụng dân sự và Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án; bạn đối chiếu bản hiện hành.
Loại kết quả hoà giải nào có thể đem đi thi hành án
Không phải biên bản hoà giải nào cũng là căn cứ thi hành án. Bảng dưới phân biệt theo nguồn gốc và trạng thái pháp lý.
| Loại hoà giải | Biên bản tự nó có cưỡng chế được không | Cách để thi hành được |
|---|---|---|
| Hoà giải ở cơ sở (tổ hoà giải khu dân cư) | Không | Một hoặc các bên yêu cầu toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án |
| Hoà giải thương mại qua hoà giải viên, trung tâm hoà giải | Không | Yêu cầu toà án công nhận theo thủ tục giải quyết việc dân sự |
| Hoà giải tại toà án trước khi thụ lý | Không, cho đến khi toà ra quyết định công nhận | Toà án ra quyết định công nhận kết quả hoà giải thành |
| Hoà giải trong vụ án đang xét xử | Có quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự | Thi hành như bản án theo quyết định đó |
| Thoả thuận riêng hai bên tự viết tay | Không | Chỉ là hợp đồng; muốn cưỡng chế phải khởi kiện hoặc đi hoà giải rồi xin công nhận |
Nói ngắn gọn: thứ đem đến cơ quan thi hành án là quyết định của toà, không phải biên bản hoà giải. Biên bản chỉ là tài liệu kèm theo để hiểu nội dung.
Vì sao quyết định công nhận lại có sức nặng như bản án
Luật đặt quyết định công nhận kết quả hoà giải thành vào nhóm bản án, quyết định được thi hành theo pháp luật thi hành án dân sự. Quyết định này có hiệu lực ngay và không bị kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm như bản án sơ thẩm. Lý do dễ hiểu: các bên đã tự nguyện thoả thuận, toà chỉ kiểm tra tính tự nguyện và tính hợp pháp của thoả thuận.
Tuy vậy, quyết định công nhận có thể bị xem xét lại theo những căn cứ hẹp, chẳng hạn khi có chứng cứ cho thấy thoả thuận bị lừa dối, bị ép buộc hoặc nội dung trái luật, trái đạo đức xã hội. Bên có nghĩa vụ đôi khi viện dẫn những căn cứ này để kéo dài. Việc đề nghị xem xét lại không tự động làm dừng thi hành án; cơ quan thi hành án chỉ dừng khi có văn bản của người có thẩm quyền theo quy định.
Với người được thi hành, điều này có nghĩa là bạn đứng ở vị trí giống người thắng kiện. Bạn có quyền nộp đơn yêu cầu thi hành trong thời hiệu luật định, có quyền cung cấp thông tin tài sản, có quyền đề nghị áp dụng biện pháp bảo đảm và cưỡng chế. Bên có nghĩa vụ cũng được hưởng các quyền như người phải thi hành án theo bản án: tự nguyện thi hành, xin hoãn khi có căn cứ, tài sản thiết yếu không bị kê biên.
Các bước đưa quyết định công nhận ra thi hành án
Trình tự dưới đây áp dụng khi bên có nghĩa vụ không tự làm theo thoả thuận đã được toà công nhận.
- Xin bản quyết định có hiệu lực tại toà án đã ra quyết định. Nếu bạn chỉ có bản chụp, hãy xin bản sao hợp lệ, vì cơ quan thi hành án cần căn cứ chính thức.
- Đọc lại phần nội dung các bên thoả thuận trong quyết định, gạch chân từng nghĩa vụ: ai phải trả bao nhiêu, trả khi nào, giao tài sản gì, làm việc gì. Đó là phạm vi chấp hành viên được thi hành.
- Gửi văn bản nhắc bên có nghĩa vụ khi đến hạn mà họ chưa làm, giữ bằng chứng đã gửi. Việc này không bắt buộc nhưng giúp chứng minh thiện chí và có khi giải quyết được mà không cần cưỡng chế.
- Làm đơn yêu cầu thi hành án gửi cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền, thường theo nơi toà đã ra quyết định; ghi rõ khoản yêu cầu thi hành và thông tin tài sản của bên kia nếu biết.
- Theo dõi quyết định thi hành án và làm việc với chấp hành viên được phân công; cung cấp thêm thông tin khi được hỏi.
- Nhận tiền hoặc tài sản theo thông báo của cơ quan thi hành án, ký xác nhận và giữ lại giấy tờ kết thúc việc thi hành.
Những câu chữ trong thoả thuận làm khó chấp hành viên
Nghĩa vụ không có con số. Câu "bên B sẽ hỗ trợ bên A một khoản hợp lý" hoặc "trả phần còn lại sau khi đối chiếu công nợ" gần như không thi hành được, vì chấp hành viên không có căn cứ để tính. Số tiền phải ghi bằng số và bằng chữ, hoặc ghi công thức tính rõ ràng.
Thời hạn mập mờ. "Trả dần trong thời gian tới" không phải thời hạn. Ví dụ giả định: "trả mười đợt, mỗi đợt vào ngày mùng năm hằng tháng, bắt đầu từ tháng sau ngày quyết định có hiệu lực" thì chấp hành viên xác định được đợt nào đã quá hạn.
Thiếu điều khoản khi vi phạm. Nếu thoả thuận trả góp không nói rõ chuyện gì xảy ra khi bên kia trễ một đợt, có thể phát sinh tranh cãi về việc được yêu cầu thi hành toàn bộ số còn lại hay chỉ đợt đã đến hạn. Nên ghi rõ ngay từ lúc hoà giải.
Tài sản mô tả không đủ. Thoả thuận giao xe, giao nhà phải ghi đặc điểm nhận dạng: biển số, số khung, số giấy chứng nhận, địa chỉ thửa đất. Ghi "giao chiếc xe đang dùng" là mầm tranh chấp mới.
Nghĩa vụ phụ thuộc người thứ ba. Câu như "bên B sẽ nhờ công ty C trả thay" không ràng buộc được công ty C. Chấp hành viên chỉ thi hành đối với người có tên trong quyết định.
Khi quyết định công nhận khó thi hành: đường gỡ
Nếu nội dung quyết định không rõ, bạn có thể đề nghị toà án đã ra quyết định giải thích những điểm chưa rõ hoặc đính chính lỗi chính tả, số liệu nếu có. Cơ quan thi hành án cũng có thể chủ động hỏi toà. Đây là thủ tục chuyên đề riêng, ở đây chỉ nhắc để bạn biết lối ra tồn tại.
Nếu toà giải thích mà nghĩa vụ vẫn không xác định được, chẳng hạn hai bên chỉ thoả thuận nguyên tắc rồi hẹn bàn tiếp, thì quyết định đó có thể không thi hành được ở phần ấy. Lúc này bạn phải quay lại con đường thương lượng, hoà giải lại cho rõ, hoặc khởi kiện phần tranh chấp còn treo. Đó là cái giá của một thoả thuận viết vội.
Bài học rút ra cho những ai đang chuẩn bị đi hoà giải: hãy nghĩ như chấp hành viên khi đọc bản thoả thuận. Mỗi câu phải trả lời được "ai làm, làm gì, bao nhiêu, khi nào, nếu không làm thì sao". Nếu số tiền đáng kể, hãy nhờ người có chuyên môn đọc lại trước khi ký biên bản và trước khi đề nghị toà công nhận.
Ví dụ giả định: một khoản nợ tiền hàng ở Cần Thơ
Ví dụ giả định dưới đây cho thấy toàn bộ con đường từ hoà giải đến thi hành án của một khoản nợ tiền hàng giữa hai hộ kinh doanh.
- Hộ A bán vật tư cho hộ B, hộ B nợ một khoản tiền hàng. Hai bên nhờ hoà giải viên thương mại và ký biên bản: hộ B trả làm sáu đợt hằng tháng, trễ một đợt thì phải trả toàn bộ số còn lại.
- Hộ A nộp đơn yêu cầu toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án. Toà kiểm tra tính tự nguyện, mở phiên họp và ra quyết định công nhận.
- Hộ B trả hai đợt rồi ngừng. Hộ A gửi thư nhắc, không có phản hồi.
- Hộ A làm đơn yêu cầu thi hành án, ghi yêu cầu thi hành toàn bộ số còn lại theo điều khoản vi phạm, kèm thông tin tài khoản hộ B từng dùng để chuyển tiền.
- Chấp hành viên ra quyết định thi hành, xác minh tài khoản và áp dụng biện pháp khấu trừ theo trình tự luật định. Hộ B chủ động liên hệ xin trả nốt.
Điểm mấu chốt của ví dụ là điều khoản vi phạm đã được ghi từ đầu. Nếu thiếu nó, hộ A chỉ yêu cầu thi hành được từng đợt đã đến hạn và phải quay lại nhiều lần.
Phía bên có nghĩa vụ: nên làm gì khi không theo kịp thoả thuận
Hoà giải là thoả thuận tự nguyện, nhưng hoàn cảnh có thể đổi: cửa hàng ế, người bệnh, khoản thu dự kiến không về. Nếu bạn là bên có nghĩa vụ và thấy không trả kịp đợt tới, cách tệ nhất là im lặng chờ bị cưỡng chế. Khi hồ sơ đã sang cơ quan thi hành án, chi phí cưỡng chế và lãi chậm thi hành có thể cộng thêm vào số phải trả, và việc trễ một đợt có khi kích hoạt nghĩa vụ trả toàn bộ.
Cách hợp lý hơn là chủ động liên hệ bên kia trước hạn, nói thật khó khăn và đề nghị lịch mới cụ thể. Nếu bên kia đồng ý, hai bên lập văn bản sửa đổi; khi hồ sơ đã ở cơ quan thi hành án, thoả thuận mới nên lập có chấp hành viên chứng kiến để khỏi tranh cãi về sau. Nếu bên kia không đồng ý, bạn vẫn có quyền tự nguyện trả từng phần, đề nghị hoãn khi có căn cứ luật định, và tài sản thiết yếu cho sinh hoạt, công cụ lao động chính vẫn được bảo vệ như với mọi người phải thi hành án.
Điều không được làm là chuyển tài sản cho người thân, rút sạch tài khoản hay đổi tên đứng chủ để né. Những việc đó không xoá được nghĩa vụ, giao dịch có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu, và hành vi cố ý không chấp hành có thể dẫn tới trách nhiệm nặng hơn nhiều so với khoản nợ ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Biên bản hoà giải ở tổ dân phố có đem thẳng đến cơ quan thi hành án được không?
Không. Biên bản hoà giải ở cơ sở chưa phải căn cứ thi hành án. Bạn cần yêu cầu toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án; khi có quyết định công nhận có hiệu lực thì mới nộp đơn yêu cầu thi hành án.
Quyết định công nhận kết quả hoà giải thành có bị kháng cáo không?
Quyết định này có hiệu lực ngay và không bị kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm. Nó chỉ có thể bị xem xét lại theo một số căn cứ hẹp như thoả thuận bị lừa dối, ép buộc hoặc trái luật, theo thủ tục và thời hạn luật định.
Thời hiệu yêu cầu thi hành quyết định công nhận tính thế nào?
Thời hiệu yêu cầu thi hành áp dụng như với bản án, quyết định dân sự khác, tính từ ngày quyết định có hiệu lực; với nghĩa vụ trả theo định kỳ thì tính cho từng đợt. Bạn nên đối chiếu quy định hiện hành và nộp đơn sớm.
Bên kia nói đã trả một phần bằng tiền mặt, không có giấy tờ thì sao?
Chấp hành viên sẽ yêu cầu bên có nghĩa vụ chứng minh việc đã trả. Không có chứng cứ thì khoản đó khó được trừ. Vì vậy khi nhận tiền theo thoả thuận, bạn nên ký giấy biên nhận hoặc nhận chuyển khoản để cả hai bên đều có bằng chứng rõ.
Thoả thuận trả góp đã được công nhận mà bên kia trễ một đợt thì đòi toàn bộ được không?
Được nếu thoả thuận ghi rõ trễ một đợt thì phải trả toàn bộ số còn lại. Nếu không ghi, thông thường chỉ yêu cầu thi hành được các đợt đã đến hạn. Đây là lý do nên soạn điều khoản vi phạm ngay khi hoà giải.
Có cần luật sư khi đi hoà giải một khoản nợ nhỏ không?
Với khoản nhỏ và nghĩa vụ đơn giản, nhiều người tự làm được nếu viết rõ số tiền, thời hạn và hậu quả khi vi phạm. Khi có tài sản là nhà đất, nhiều bên cùng chịu nghĩa vụ hoặc số tiền lớn, nên nhờ người có chuyên môn đọc lại trước khi ký.