Luật Hôn nhân và gia đình quy định cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con có quyền thăm nom con mà không ai được cản trở. Khi người đang nuôi con cố tình ngăn cản, bạn có thể đi từ nhẹ đến nặng: ghi lại chứng cứ, nhờ hoà giải, đề nghị chính quyền xử lý hành vi cản trở, yêu cầu thi hành phần nội dung bản án về thăm nom nếu bản án có tuyên, và trong trường hợp nghiêm trọng, yêu cầu toà xem xét thay đổi người trực tiếp nuôi con.
Đây là việc mà thực tiễn áp dụng còn khác nhau giữa các nơi, vì quyền thăm nom là quan hệ tình cảm khó đo đếm bằng biên bản. Bài này không hứa một lối tắt, mà giúp bạn hiểu mình có những công cụ nào, nên dùng công cụ nào trước, và quan trọng hơn cả là cách giữ để đứa trẻ không bị kéo vào giữa cuộc giằng co. Bạn đối chiếu thêm quy định hiện hành về xử phạt và thi hành án vì có thể đã thay đổi.
Quyền thăm nom là gì và giới hạn ở đâu
Sau ly hôn, người không trực tiếp nuôi con vẫn là cha, là mẹ, vẫn có quyền và nghĩa vụ với con. Quyền thăm nom bao gồm gặp con, trò chuyện, đưa con đi chơi trong khuôn khổ hợp lý, quan tâm tới việc học và sức khoẻ của con. Bản án hoặc quyết định công nhận thuận tình ly hôn thường ghi quyền này ở dạng nguyên tắc, đôi khi kèm lịch cụ thể nếu hai bên đã thoả thuận.
Quyền này không phải tuyệt đối. Nếu người không trực tiếp nuôi con lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc trông nom, chăm sóc, giáo dục con, người trực tiếp nuôi có quyền yêu cầu toà án hạn chế quyền thăm nom. Ví dụ: đến thăm trong lúc say rượu, đưa con đi không trả đúng hẹn, nói xấu người kia trước mặt con liên tục.
Vì vậy, khi bị cản trở, bước đầu tiên là tự hỏi trung thực: cách mình thăm con có gì khiến bên kia lo lắng không. Nếu có, sửa lại cách thăm thường hiệu quả hơn mọi biện pháp pháp lý. Ngược lại, nếu bạn đã thăm đúng mực, đúng hẹn, mà vẫn bị chặn với những lý do thay đổi liên tục như con bận học, con mệt, nhà có khách, thì đó là dấu hiệu cản trở có chủ ý, và bạn nên bắt đầu ghi chép một cách có hệ thống.
Ghi lại chứng cứ một cách bình tĩnh
Dù chọn cách xử lý nào, bạn cũng cần chứng cứ cho thấy mình đã thăm nom đúng mực mà vẫn bị cản trở. Những thứ nên giữ:
- Tin nhắn hẹn lịch thăm con gửi trước, thể hiện bạn hỏi ý kiến và tôn trọng giờ giấc sinh hoạt của trẻ.
- Các câu trả lời từ chối, hoặc việc không trả lời, kèm ngày giờ.
- Ghi chép ngắn sau mỗi lần đến mà không được gặp: ngày, giờ, ai có mặt, đã nói gì.
- Người làm chứng như tổ trưởng dân phố, hàng xóm, người thân đi cùng, nếu có.
- Bằng chứng bạn vẫn thực hiện đủ nghĩa vụ cấp dưỡng, vì điều này giúp bạn đứng ở vị trí thiện chí.
Không nên quay phim gây hấn trước cổng nhà, không đăng lên mạng xã hội, không lôi con vào làm chứng. Những việc đó có thể bị coi chính là hành vi ảnh hưởng xấu tới con, và bị dùng để hạn chế quyền thăm nom của bạn.
Các cách xử lý từ nhẹ đến nặng
Mỗi nấc có ưu nhược riêng. Thông thường nên thử nấc nhẹ trước, chỉ lên nấc nặng khi nấc trước không hiệu quả:
| Cách xử lý | Làm ở đâu, với ai | Khi nào phù hợp |
|---|---|---|
| Trao đổi trực tiếp, đề xuất lịch cố định | Giữa hai người, có thể qua người thân | Cản trở do lịch không rõ, hiểu lầm |
| Hoà giải ở cơ sở | Tổ hoà giải nơi người nuôi con cư trú | Hai bên còn nói chuyện được |
| Đề nghị xử lý hành vi cản trở | Chính quyền cấp xã nơi người nuôi con cư trú | Cản trở lặp lại, có chứng cứ |
| Yêu cầu thi hành nội dung thăm nom | Cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền | Bản án có tuyên rõ nghĩa vụ không cản trở hoặc lịch thăm |
| Yêu cầu toà thay đổi người nuôi con | Toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền | Cản trở nghiêm trọng kèm dấu hiệu ảnh hưởng xấu đến con |
Thực tiễn thi hành nội dung thăm nom qua cơ quan thi hành án còn khác nhau, nhất là khi bản án chỉ ghi chung chung. Bạn nên hỏi trước cơ quan thi hành án nơi dự định nộp đơn xem nội dung bản án của mình có đủ cụ thể để thi hành không.
Xử phạt hành chính và thi hành án: hai công cụ khác nhau
Hành vi cản trở cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con thăm nom con sau ly hôn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình. Bạn trình bày sự việc, kèm chứng cứ, với chính quyền cấp xã nơi người đang nuôi con cư trú. Mức phạt và thẩm quyền xử phạt cụ thể bạn đối chiếu nghị định hiện hành. Xử phạt không trả lại được những lần thăm đã mất, nhưng tạo một mốc chính thức rằng hành vi đó là sai.
Thi hành án là con đường khác. Nếu bản án tuyên rõ nghĩa vụ không được cản trở, hoặc có lịch thăm cụ thể, bạn có thể làm đơn yêu cầu thi hành phần đó như một nghĩa vụ không được thực hiện một công việc. Chấp hành viên làm việc với người đang nuôi con, giải thích nghĩa vụ, ấn định thời gian, và nếu họ tiếp tục vi phạm thì có thể bị xử lý theo quy định về không chấp hành án.
Khi bản án chỉ ghi chung "có quyền thăm nom, không ai được cản trở" mà không có lịch, việc thi hành sẽ khó cụ thể hoá. Một số người chọn cách thoả thuận lịch thăm có chứng kiến, hoặc yêu cầu toà giải quyết cụ thể về cách thức thăm nom, để có căn cứ rõ hơn cho lần sau.
Khi nào tính tới thay đổi người trực tiếp nuôi con
Nhiều người bị cản trở lâu ngày sẽ nghĩ ngay tới chuyện giành lại quyền nuôi con. Đó là một bước rất lớn, với đứa trẻ là một lần xáo trộn nữa, nên cần cân nhắc kỹ trước khi đặt bút. Việc cản trở thăm nom tự nó chưa chắc đủ để toà giao con cho bạn. Toà quyết định dựa trên lợi ích mọi mặt của đứa trẻ: ai đang chăm sóc tốt hơn, môi trường sống, học tập, sức khoẻ, tình cảm, và nguyện vọng của trẻ khi trẻ đủ lớn để được hỏi ý kiến.
Tuy nhiên, khi người nuôi con cản trở kéo dài, kèm theo các dấu hiệu như gieo vào đầu trẻ hình ảnh xấu về bạn, khiến trẻ sợ hãi, chuyển trẻ đi nơi khác không báo, hoặc không bảo đảm việc chăm sóc, những yếu tố này cộng lại có thể là căn cứ để toà xem xét thay đổi người trực tiếp nuôi con.
Đây là vụ việc có tranh chấp, ảnh hưởng lâu dài tới đứa trẻ, nên bạn nên hỏi luật sư hoặc người làm nghề về hôn nhân gia đình trước khi nộp đơn. Họ giúp bạn đánh giá chứng cứ đã đủ chưa, nên đi đường thoả thuận hay ra toà, và cách trình bày sao cho toà thấy bạn vì con chứ không vì thắng thua.
Đề xuất một lịch thăm nom cụ thể trước khi đi đường pháp lý
Rất nhiều vụ cản trở bắt nguồn từ việc bản án chỉ ghi chung chung, mỗi bên hiểu một kiểu về "thăm nom hợp lý". Một lịch rõ ràng, được hai bên ký, thường giải quyết được nửa vấn đề. Gợi ý cách làm:
- Đề xuất bằng văn bản hoặc tin nhắn một lịch cố định: ví dụ giả định, một buổi chiều trong tuần và một ngày cuối tuần cách tuần, cộng một phần kỳ nghỉ hè và dịp lễ Tết chia luân phiên.
- Ghi rõ giờ đón, giờ trả, địa điểm giao nhận con, ai được đi cùng, việc đưa con qua đêm có hay không.
- Thêm điều khoản xử lý khi bận đột xuất: báo trước bao lâu, bù buổi nào.
- Thống nhất cách liên lạc với con giữa các buổi thăm, như gọi video vào khung giờ cố định.
- Đề nghị lập văn bản có người làm chứng, hoặc nhờ tổ hoà giải ở cơ sở chứng kiến; nếu cần, yêu cầu toà công nhận thoả thuận để có giá trị thi hành.
Một lịch được viết ra giúp cả hai bên dễ giữ lời và dễ chứng minh ai là người vi phạm. Nếu bên kia từ chối mọi đề xuất hợp lý, chính sự từ chối đó cũng là chứng cứ cho các bước tiếp theo.
Giữ đứa trẻ ở ngoài cuộc giằng co
Trẻ em sau ly hôn thường mang cảm giác có lỗi, nghĩ rằng vì mình mà bố mẹ cãi nhau. Mỗi lần đến cổng mà không được vào, mỗi lần nghe người lớn nói xấu nhau, cảm giác đó nặng thêm. Người lớn có thể thắng một vụ việc nhưng đứa trẻ thì không có gì để thắng.
Một vài nguyên tắc nên giữ dù bên kia làm gì: không hỏi con về đời sống của bố hoặc mẹ ở nhà kia, không nhờ con chuyển lời, không hứa những điều không chắc thực hiện được. Nếu không gặp được con, có thể gửi thư, quà sinh nhật qua người thân trung gian, để trẻ biết mình vẫn được nghĩ đến.
Trong nhiều trường hợp, khi trẻ lớn hơn và có điện thoại riêng, tự liên lạc được, khoảng cách tự thu hẹp lại. Sự kiên nhẫn của bạn trong giai đoạn bị cản trở thường được trẻ nhận ra khi trưởng thành. Nếu trẻ có dấu hiệu lo âu, sợ gặp một trong hai người, hãy cân nhắc tìm tới chuyên viên tư vấn tâm lý trẻ em; ý kiến chuyên môn đó vừa giúp trẻ, vừa giúp người lớn nhìn rõ điều gì đang thật sự xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Bản án chỉ ghi chung có quyền thăm nom, không có lịch cụ thể thì có yêu cầu thi hành án được không?
Thực tiễn còn khác nhau. Khi bản án chỉ ghi nguyên tắc, cơ quan thi hành án khó cụ thể hoá việc thi hành. Bạn có thể hỏi trực tiếp cơ quan thi hành án, đồng thời cân nhắc thoả thuận lịch thăm có chứng kiến hoặc yêu cầu toà giải quyết cụ thể cách thức thăm nom.
Bên nuôi con đòi phải trả đủ tiền cấp dưỡng mới cho gặp con thì có đúng không?
Không đúng. Quyền thăm nom và nghĩa vụ cấp dưỡng là hai việc tách biệt. Người nuôi con không được lấy việc chưa nhận cấp dưỡng làm lý do cản trở thăm nom. Ngược lại, bạn cũng không được ngừng cấp dưỡng vì bị cản trở thăm con.
Có được đến trường đón con đi chơi khi bên kia không đồng ý không?
Không nên. Tự ý đón con ở trường khi người đang nuôi không đồng ý dễ gây xung đột, khiến nhà trường khó xử và có thể bị coi là hành vi ảnh hưởng xấu đến việc chăm sóc con. Hãy dùng các đường chính thức như hoà giải, đề nghị chính quyền xử lý hoặc yêu cầu toà.
Người nuôi con có quyền yêu cầu toà hạn chế quyền thăm nom của mình không?
Có, nếu bạn lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc trông nom, chăm sóc, giáo dục con. Vì vậy, khi thăm con, bạn nên giữ đúng hẹn, không say rượu, không nói xấu người kia trước mặt con.
Ông bà nội hoặc ngoại có quyền thăm cháu sau khi bố mẹ ly hôn không?
Luật nhấn mạnh quyền thăm nom của cha mẹ không trực tiếp nuôi con. Với ông bà, quan hệ thăm nom thường được giải quyết bằng thoả thuận trong gia đình. Nếu có tranh chấp, bạn nên hỏi người làm nghề về hôn nhân gia đình để biết hướng xử lý phù hợp.
Bị cản trở thăm con nhiều lần thì có chắc được giao quyền nuôi con không?
Không chắc. Toà quyết định dựa trên lợi ích mọi mặt của đứa trẻ, việc cản trở chỉ là một yếu tố. Nếu cản trở đi kèm dấu hiệu ảnh hưởng xấu đến con, khả năng toà xem xét thay đổi sẽ cao hơn, nhưng không có kết quả nào được bảo đảm trước.