Khi bản án hoặc quyết định của toà đã giao con chưa thành niên cho bạn trực tiếp nuôi mà người đang giữ con không chịu giao, bạn có quyền làm đơn yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự thi hành phần giao con. Chấp hành viên sẽ vận động, ấn định thời hạn tự nguyện giao và, nếu vẫn không được, có thể tổ chức cưỡng chế giao con với sự phối hợp của chính quyền cấp xã và các tổ chức liên quan.
Đây là loại việc thi hành nhạy cảm nhất, vì đối tượng không phải tiền hay nhà mà là một đứa trẻ. Luật cho phép cưỡng chế, nhưng trong thực tế, cơ quan thi hành án và chính quyền thường ưu tiên vận động, chọn thời điểm và cách làm sao cho đứa trẻ ít bị tổn thương nhất. Bài này giúp bạn hiểu quy trình, chuẩn bị đúng, và tránh những việc làm có thể khiến chính bạn rơi vào thế sai. Quy định thi hành án dân sự có thay đổi trong năm 2025; chi tiết thủ tục bạn đối chiếu tại cơ quan thi hành án nơi nộp đơn.
Vì sao việc giao con không thể làm như giao một tài sản
Với tài sản, chấp hành viên có thể kê biên, thu giữ rồi giao. Với trẻ em, mọi bước đều phải tính đến tâm lý và an toàn của đứa trẻ. Luật thi hành án có quy định riêng cho việc giao người chưa thành niên, đặt trọng tâm vào vận động, thuyết phục người đang giữ con tự nguyện giao, và chỉ cưỡng chế khi thật cần.
Đứa trẻ có thể đã sống nhiều tháng với người đang giữ, có thói quen, trường lớp, bạn bè ở đó. Một cuộc chuyển chỗ ở đột ngột, có người lạ, có tranh cãi to tiếng, dễ để lại ký ức nặng nề. Người làm thi hành án có kinh nghiệm thường đề nghị hai bên bàn cách chuyển dần, chọn ngày nghỉ học, có người thân quen với trẻ đi cùng.
Vì vậy, bạn nên chuẩn bị tinh thần rằng việc thi hành có thể mất nhiều thời gian hơn bạn mong muốn. Thời gian đó không phải là "ngâm hồ sơ" mà thường là giai đoạn vận động. Tuy nhiên, nếu thời gian kéo dài không có lý do và không có hoạt động gì, bạn có quyền hỏi tiến độ và khiếu nại theo quy định.
Trình tự thi hành án giao con thường gặp
Các bước dưới đây là nguyên lý chung; tuỳ từng nơi, thứ tự và cách làm có thể khác:
- Nộp đơn yêu cầu thi hành án kèm bản án hoặc quyết định có hiệu lực, trong đó ghi rõ con được giao cho ai trực tiếp nuôi. Nếu bản án tuyên kèm cấp dưỡng, có thể yêu cầu cả hai phần trong cùng đơn.
- Cơ quan thi hành án ra quyết định thi hành, chấp hành viên được phân công xác minh nơi đứa trẻ đang ở, đang học, người đang trực tiếp trông giữ.
- Làm việc và vận động: chấp hành viên mời người đang giữ con đến làm việc, giải thích nghĩa vụ, có thể phối hợp với chính quyền cấp xã, hội phụ nữ, đoàn thể hoặc người có uy tín trong gia đình.
- Ấn định thời hạn tự nguyện giao con. Hai bên có thể thoả thuận cách giao như giao tại nhà, tại trường, có người thân của trẻ đi cùng.
- Nếu hết thời hạn mà không giao, chấp hành viên có thể ra quyết định cưỡng chế, lập kế hoạch có sự tham gia của các cơ quan liên quan. Người cố tình không giao có thể bị xử phạt hành chính và, nếu tiếp tục, bị xem xét trách nhiệm về hành vi không chấp hành án.
- Lập biên bản giao nhận con, ghi tình trạng sức khoẻ của trẻ, đồ dùng cá nhân, giấy tờ đi kèm.
Những việc bạn nên chuẩn bị trước ngày giao
Ngày nhận con là khởi đầu cho giai đoạn sống mới của đứa trẻ. Chuẩn bị tốt giúp việc giao suôn sẻ và giúp bạn được nhìn nhận là người đủ điều kiện nuôi con:
- Chỗ ở ổn định, góc ngủ, góc học của trẻ đã sẵn sàng; nếu phải chuyển trường, tìm hiểu trước thủ tục chuyển trường để trẻ không bị gián đoạn học quá lâu.
- Giấy tờ của trẻ: giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế, sổ tiêm chủng, hồ sơ học bạ. Nếu những giấy tờ này đang ở chỗ bên kia, đề nghị ghi việc giao giấy tờ vào biên bản.
- Người thân mà trẻ quen, như ông bà hoặc cô dì, có thể đi cùng để trẻ bớt sợ.
- Đồ chơi, đồ vật trẻ gắn bó; xin bên kia cho trẻ mang theo nếu được.
- Tâm thế bình tĩnh: không trách móc người kia trước mặt trẻ, không ăn mừng hay nói những câu như "về với mẹ rồi, không phải gặp bố nữa".
- Kế hoạch cho phép bên kia thăm nom theo bản án ngay từ đầu, để trẻ hiểu rằng mình không mất ai cả.
Nếu trẻ đang ốm, sắp thi hoặc đang có biến cố khác, bạn có thể chủ động đề nghị lùi ngày giao một thời gian ngắn. Một đề nghị như vậy cho thấy bạn đặt lợi ích của con lên trước.
Những tình huống khó và cách nhìn đúng
Con không muốn về với bạn. Với trẻ đã lớn, có nhận thức, việc trẻ phản ứng là chuyện có thể xảy ra, nhất là khi trẻ đã sống lâu ở nhà bên kia. Chấp hành viên thường không cưỡng ép một đứa trẻ đang khóc thét, mà dừng lại để vận động thêm. Nếu nguyện vọng của trẻ thay đổi lâu dài, con đường đúng là yêu cầu toà xem xét thay đổi người trực tiếp nuôi con, chứ không phải cưỡng chế bằng mọi giá.
Bên kia giấu con, đưa con đi nơi khác. Bạn cung cấp mọi thông tin biết được cho chấp hành viên: nơi ở của ông bà bên kia, trường học, nơi làm việc của người đang giữ. Việc cố tình giấu trẻ để không thi hành án là hành vi vi phạm và có thể bị xử lý. Đừng tự tổ chức "bắt" con về, vì việc đó có thể làm trẻ hoảng sợ và khiến bạn bị xử lý ngược.
Trẻ đang ở với ông bà, không phải với người phải thi hành. Người đang trực tiếp trông giữ trẻ, dù không phải đương sự trong bản án, vẫn có nghĩa vụ giao trẻ theo quyết định thi hành án. Chấp hành viên sẽ làm việc với cả họ.
Trẻ đang ở nước ngoài. Việc thi hành phức tạp, phụ thuộc pháp luật nước sở tại và cơ chế hợp tác giữa các nước. Trường hợp này nên có luật sư có kinh nghiệm về việc có yếu tố nước ngoài.
Khi bản án giao con kèm cấp dưỡng và giấy tờ
Phần lớn bản án ly hôn có con chung tuyên cùng lúc ba việc: ai trực tiếp nuôi con, ai cấp dưỡng và mức bao nhiêu, quyền thăm nom của người không trực tiếp nuôi. Khi người đang giữ con lại chính là người phải cấp dưỡng theo bản án, tình huống trở nên rối: họ giữ con nên không thấy lý do phải gửi tiền, còn bạn chưa nhận được con nên cũng chưa nghĩ tới tiền cấp dưỡng.
Bạn nên ghi trong đơn yêu cầu thi hành án cả phần giao con và phần cấp dưỡng, để chấp hành viên xử lý trong cùng một hồ sơ. Thời điểm bắt đầu cấp dưỡng tính theo bản án, thường là từ khi bản án có hiệu lực hoặc từ khi giao con, tuỳ cách toà tuyên. Đọc kỹ câu chữ để biết những tháng con còn ở bên kia có thuộc nghĩa vụ cấp dưỡng hay không, và hỏi chấp hành viên nếu câu chữ chưa rõ.
Một vướng mắc khác là giấy tờ cư trú, bảo hiểm và hồ sơ học tập của trẻ. Sau khi nhận con, bạn cần làm thủ tục đăng ký cư trú cho trẻ tại nơi ở mới và chuyển trường nếu cần. Bản án và biên bản giao nhận con là căn cứ để các cơ quan này giải quyết, kể cả khi bên kia không hợp tác ký giấy tờ.
Góc nhìn của bên đang giữ con
Người đang giữ con thường không phải người xấu. Họ có thể thương con, lo con không được chăm tốt ở nhà kia, hoặc đơn giản là chưa chấp nhận bản án. Nhưng một khi bản án đã có hiệu lực, việc không giao con là vi phạm nghĩa vụ thi hành án, có thể bị xử phạt và có thể ảnh hưởng tới chính quyền thăm nom của họ sau này.
Nếu thật sự có lý do lo lắng, như người được giao nuôi có dấu hiệu bạo lực, nghiện chất hoặc không chăm sóc con, cách đúng là thu thập chứng cứ và yêu cầu toà xem xét thay đổi người trực tiếp nuôi con, chứ không phải giữ con lại. Trong thời gian toà giải quyết, bản án cũ vẫn là căn cứ thi hành, trừ khi toà có quyết định khác.
Giao con tự nguyện, có chuẩn bị, cũng là cách để người đang giữ con giữ được vị trí tốt trong mắt đứa trẻ. Trẻ nhớ rất lâu ai đã giữ bình tĩnh và ai đã làm cho buổi chia tay trở nên đáng sợ.
Sau khi nhận con: giữ cho con một cuộc sống ổn định
Việc thi hành án kết thúc khi biên bản giao nhận được lập, nhưng việc nuôi dạy một đứa trẻ vừa trải qua chuyển chỗ ở mới chỉ bắt đầu. Vài tuần đầu, trẻ có thể ngủ không ngon, ít nói, hay hỏi về người kia. Đó là phản ứng tự nhiên; đừng coi đó là dấu hiệu trẻ "bị xúi".
Nên cho trẻ được gọi điện, gặp người không trực tiếp nuôi theo lịch thăm nom. Nếu bạn ngăn cản, bạn đang làm đúng điều mà mình từng phàn nàn ở bên kia, và có thể bị yêu cầu xử lý. Nếu trẻ có biểu hiện căng thẳng kéo dài, nên tìm sự hỗ trợ của chuyên viên tâm lý học đường hoặc người làm nghề tư vấn tâm lý trẻ em.
Giữ hồ sơ thi hành án và biên bản giao nhận con cẩn thận. Nếu sau này có tranh chấp về quyền nuôi con hoặc cấp dưỡng, những giấy tờ này giúp bạn chứng minh quá trình đã diễn ra đúng quy định.
Câu hỏi thường gặp
Bản án giao con cho mình nhưng bên kia không giao thì có tự đến đón con về được không?
Bạn có thể đến đón nếu bên kia đồng ý giao. Nếu bên kia không đồng ý, đừng tự tìm cách đưa con đi, vì có thể gây xô xát, làm trẻ hoảng sợ và khiến bạn bị xử lý. Cách đúng là làm đơn yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự thi hành phần giao con.
Thi hành án giao con có cần đơn yêu cầu không hay cơ quan thi hành án tự làm?
Thông thường người được giao nuôi con phải làm đơn yêu cầu thi hành án vì đây là quyền của đương sự. Bạn nên nộp đơn kèm bản án có hiệu lực và thông tin nơi trẻ đang ở để chấp hành viên xác minh nhanh.
Con đã lớn, nói không muốn về ở với mình thì chấp hành viên có cưỡng chế không?
Chấp hành viên thường vận động thêm thay vì cưỡng ép một đứa trẻ đang phản ứng mạnh. Nếu nguyện vọng của trẻ ổn định và có lý do, các bên có thể yêu cầu toà xem xét thay đổi người trực tiếp nuôi con. Cưỡng chế bằng mọi giá không phải là cách vì lợi ích của trẻ.
Bên giữ con không giao có bị phạt không?
Người cố tình không giao con theo quyết định thi hành án có thể bị xử phạt vi phạm hành chính. Nếu đã bị xử phạt mà vẫn tiếp tục không thi hành, họ có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về tội không chấp hành án. Mức xử lý cụ thể theo quy định hiện hành.
Giấy tờ của con đang ở chỗ bên kia thì lấy lại thế nào?
Bạn đề nghị chấp hành viên ghi việc giao giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế, học bạ vào kế hoạch giao con và biên bản giao nhận. Nếu bên kia vẫn giữ, một số giấy tờ có thể xin cấp lại tại cơ quan cấp, kèm bản án làm căn cứ.
Đang thi hành án giao con mà bên kia nộp đơn xin thay đổi người nuôi con thì sao?
Việc nộp đơn yêu cầu toà thay đổi người trực tiếp nuôi con không tự động làm dừng thi hành án. Bản án đang có hiệu lực vẫn là căn cứ, trừ khi toà ra quyết định khác hoặc có căn cứ hoãn theo luật. Bạn nên báo cho chấp hành viên biết để họ cân nhắc.