Khi căn nhà thuộc sở hữu riêng của vợ hoặc chồng, hoặc đã được bản án chia cho một bên, người còn lại phải chuyển đi. Nếu người đó có khó khăn về chỗ ở, Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho quyền lưu cư trong thời hạn sáu tháng kể từ ngày quan hệ hôn nhân chấm dứt, với nhà ở thuộc sở hữu riêng của bên kia đã đưa vào sử dụng chung, trừ khi các bên thoả thuận khác. Hết thời hạn đó, hoặc với nhà đã được chia theo bản án, nếu vẫn không dọn đi thì có thể bị yêu cầu thi hành án và cưỡng chế giao nhà.
Rời khỏi ngôi nhà mình đã sống nhiều năm là một việc nặng nề, nhất là khi có con nhỏ và chưa biết đi đâu. Bài này viết cho cả hai phía: người phải dọn đi muốn biết mình còn bao nhiêu thời gian và quyền gì, người ở lại muốn biết làm sao để việc giao nhà diễn ra trong trật tự. Bạn đối chiếu bản hiện hành của Luật Hôn nhân và gia đình và Luật Thi hành án dân sự trước khi quyết định.
Lưu cư là gì và áp dụng cho ai
Lưu cư là quyền tiếp tục ở lại trong ngôi nhà không thuộc sở hữu của mình trong một thời gian nhất định sau ly hôn. Luật đặt ra quyền này để người vợ hoặc chồng không phải ra đường ngay ngày bản án có hiệu lực, có thời gian thu xếp chỗ ở mới.
Quyền lưu cư gắn với điều kiện cụ thể: căn nhà là tài sản riêng của bên kia nhưng đã được đưa vào sử dụng chung trong thời kỳ hôn nhân, và người xin lưu cư thật sự có khó khăn về chỗ ở. Nếu người đó có nhà riêng khác, có điều kiện thuê nhà, hoặc đã có chỗ ở ổn định, quyền lưu cư khó được chấp nhận. Hai bên cũng có thể tự thoả thuận thời gian khác, dài hoặc ngắn hơn.
Lưu cư không áp dụng theo cùng cách khi căn nhà là tài sản chung và toà đã chia cho một bên kèm tiền chênh lệch. Khi đó, thời điểm giao nhà phụ thuộc vào nội dung bản án, có thể gắn với việc bên nhận nhà trả xong tiền cho bên phải dọn đi. Nếu bản án có tuyên rõ thời hạn giao nhà, hai bên làm theo thời hạn đó.
Thời hạn lưu cư tính từ ngày quan hệ hôn nhân chấm dứt, thường là ngày bản án hoặc quyết định ly hôn có hiệu lực, chứ không phải từ ngày có người nhắc chuyển đi. Nhiều người nhầm điểm này nên tưởng mình còn nhiều thời gian hơn thực tế.
Người phải dọn đi: những quyền còn giữ
Quyền được thông báo và có thời gian tự nguyện. Kể cả khi đã hết lưu cư, nếu người ở lại yêu cầu thi hành án, chấp hành viên vẫn phải ra quyết định thi hành, thông báo và cho thời hạn tự nguyện trước khi cưỡng chế.
Quyền mang theo tài sản của mình. Đồ đạc cá nhân, tài sản riêng, phần tài sản được chia đều là của bạn. Nên lập danh sách, chụp ảnh hiện trạng trước khi dọn để tránh tranh chấp sau.
Quyền đề nghị gia hạn trong hoàn cảnh đặc biệt. Nếu đang ốm nặng, sắp sinh, hoặc con nhỏ đang trong kỳ thi, bạn có thể đề nghị bên kia thoả thuận lùi ngày giao nhà, hoặc trình bày với chấp hành viên để được xem xét theo các căn cứ hoãn luật định nếu có. Đề nghị phải có giấy tờ chứng minh.
Quyền nhận tiền chênh lệch trước khi giao nhà, nếu bản án tuyên như vậy. Đọc kỹ bản án: nếu việc giao nhà gắn với việc bên kia trả tiền cho bạn, bạn có cơ sở đề nghị chấp hành viên tổ chức giao nhận đồng thời.
Một lộ trình dọn nhà trong trật tự
Dọn đi tự nguyện, có kế hoạch giúp bạn giữ được tài sản, giữ được thể diện trước con cái và hàng xóm, và tránh chi phí cưỡng chế. Gợi ý trình tự:
- Xác định mốc thời gian chính xác: ngày bản án có hiệu lực, thời hạn lưu cư hoặc thời hạn giao nhà theo bản án.
- Tìm chỗ ở mới, tính trước việc chuyển trường cho con nếu cần, đăng ký cư trú tại nơi ở mới.
- Lập danh sách tài sản sẽ mang đi, phân biệt rõ đồ của mình, đồ chung đã chia, đồ của bên kia.
- Báo bên kia ngày dọn bằng tin nhắn, đề nghị có người thân hai bên chứng kiến khi bàn giao.
- Lập biên bản bàn giao nhà ghi hiện trạng, chìa khoá, đồng hồ điện nước, tài sản còn để lại nếu có.
- Nếu đang có hồ sơ thi hành án, báo chấp hành viên việc đã giao nhà để khép phần nghĩa vụ này.
Chi phí cưỡng chế, nếu đến mức phải cưỡng chế, thường do người phải thi hành chịu. Dọn đi tự nguyện là cách rẻ nhất cho chính bạn.
Khi người phải dọn đi không đi
Hết thời hạn lưu cư hoặc thời hạn giao nhà theo bản án mà người kia vẫn ở, chủ nhà có thể làm đơn yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự thi hành phần giao nhà. Trường hợp nhà là tài sản riêng của một bên và bản án chỉ ghi nhận quyền lưu cư mà không tuyên nghĩa vụ giao nhà cụ thể, việc thi hành có thể phức tạp hơn và đôi khi cần thêm một vụ kiện đòi nhà. Bạn hỏi cơ quan thi hành án xem bản án của mình có đủ căn cứ không.
Khi có căn cứ, chấp hành viên vận động, ấn định thời hạn tự nguyện, và nếu không thành thì lập kế hoạch cưỡng chế giao nhà. Buổi cưỡng chế có sự tham gia của chính quyền cấp xã và lực lượng hỗ trợ; đồ đạc của người phải thi hành được kiểm kê, đưa ra ngoài hoặc đưa đi bảo quản theo quy định.
Người ở lại không được tự ý thay khoá, cắt điện nước, vứt đồ đạc của bên kia ra ngoài để ép dọn. Những việc đó có thể bị xử lý, và làm bạn từ người có quyền trở thành người vi phạm. Nếu bên kia có hành vi đe doạ, gây rối khi bị nhắc chuyển đi, hãy báo công an cấp xã thay vì đối đầu trực tiếp, và ghi lại sự việc để bổ sung vào hồ sơ thi hành án.
Các tình huống thường gặp về chỗ ở sau ly hôn
Mỗi tình huống có điểm xuất phát khác nhau. Bảng dưới đây giúp bạn định vị:
| Tình huống | Người phải dọn đi có quyền gì | Điều cần làm |
|---|---|---|
| Nhà riêng của bên kia, đã dùng chung | Lưu cư nếu khó khăn chỗ ở, trừ khi thoả thuận khác | Chuẩn bị chỗ ở trong thời hạn lưu cư |
| Nhà chung, toà chia cho bên kia kèm tiền chênh lệch | Nhận tiền chênh lệch theo bản án | Đối chiếu thời hạn giao nhà trong bản án |
| Nhà của bố mẹ chồng hoặc vợ | Phụ thuộc thoả thuận và quyền của chủ sở hữu | Hỏi người làm nghề nếu có công sức đóng góp |
| Nhà thuê chung | Theo hợp đồng thuê với chủ nhà | Làm việc với chủ nhà về người tiếp tục thuê |
Trường hợp nhà của bố mẹ một bên mà vợ chồng đã ở và sửa chữa nhiều năm, quyền lợi của người phải dọn đi liên quan tới công sức đóng góp, thường phải giải quyết trong chính vụ ly hôn hoặc một vụ việc riêng. Đây là chỗ nên có người làm nghề tư vấn.
Người ở lại: chuẩn bị gì để việc giao nhà suôn sẻ
Người được ở lại nhà cũng có phần việc của mình. Cách hành xử của bạn trong giai đoạn này ảnh hưởng tới việc bên kia dọn đi nhanh hay chậm, và tới cách chấp hành viên đánh giá nếu phải thi hành án:
- Báo trước bằng văn bản mốc thời gian theo luật hoặc theo bản án, không thúc ép bằng lời lẽ nặng nề.
- Nếu bản án buộc bạn trả tiền chênh lệch cho bên kia, chuẩn bị đủ tiền để trả đúng hạn; nhiều người không chịu dọn đi chỉ vì chưa nhận được tiền.
- Cho bên kia thời gian và không gian để thu dọn, không lục lọi đồ đạc của họ, không chụp ảnh đăng lên mạng.
- Thống nhất trước những đồ dùng chung còn tranh cãi, như tủ lạnh, giường của con, để ngày dọn không biến thành ngày cãi nhau.
- Mời người chứng kiến trung lập, như người thân hai bên hoặc tổ trưởng dân phố, khi bàn giao chìa khoá.
- Giữ lại biên bản bàn giao và ảnh hiện trạng, phòng khi sau này có tranh chấp về tài sản bị mất hoặc hư hỏng.
Nếu bên kia thật sự khó khăn về chỗ ở, một thoả thuận gia hạn ngắn có văn bản thường ít tốn kém hơn nhiều so với một buổi cưỡng chế, cả về tiền bạc lẫn về quan hệ giữa hai người còn chung con cái.
Con cái trong những ngày chuyển nhà
Trẻ em cảm nhận rất rõ việc một người lớn phải rời khỏi nhà. Nếu con ở lại với người không phải dọn đi, hãy cho con biết trước, nói đơn giản rằng bố hoặc mẹ sẽ ở chỗ khác và con vẫn được gặp. Nếu con đi theo người dọn đi, hãy giữ những đồ vật quen thuộc của con và ổn định nếp sinh hoạt càng sớm càng tốt.
Tránh để con chứng kiến cảnh cãi vã khi bàn giao, cảnh khuân đồ đạc trong căng thẳng, và nhất là cảnh cưỡng chế. Nếu biết có buổi cưỡng chế, người lớn nên thu xếp cho trẻ ở nhà người thân hôm đó. Với trẻ lớn hơn, có thể cho con cùng chọn đồ mang theo, cùng sắp xếp góc học ở chỗ mới, để con thấy mình có phần chủ động trong thay đổi này thay vì chỉ bị cuốn theo.
Sau khi đã ổn định, đừng quên cập nhật địa chỉ mới với nhà trường, cơ sở y tế, và với cơ quan thi hành án nếu bạn còn đang là bên được hoặc phải thi hành một nghĩa vụ khác trong cùng bản án, như cấp dưỡng.
Câu hỏi thường gặp
Quyền lưu cư sáu tháng có áp dụng cho mọi trường hợp ly hôn không?
Không. Quyền này áp dụng khi nhà ở là tài sản riêng của bên kia đã đưa vào sử dụng chung và người xin lưu cư có khó khăn về chỗ ở, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Bạn đối chiếu bản hiện hành của Luật Hôn nhân và gia đình và nội dung bản án của mình.
Thời hạn lưu cư tính từ ngày nào?
Thời hạn tính từ ngày quan hệ hôn nhân chấm dứt, thường là ngày bản án hoặc quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật. Không tính từ ngày bên kia yêu cầu chuyển đi, nên bạn cần tính mốc sớm để chuẩn bị.
Hết lưu cư mà chưa tìm được chỗ ở thì có bị đuổi ngay không?
Không có chuyện bị đuổi ngay bởi bên kia. Nếu họ yêu cầu thi hành án, chấp hành viên phải thông báo và cho thời hạn tự nguyện trước khi cưỡng chế. Tuy vậy, bạn nên chủ động thoả thuận gia hạn có văn bản thay vì chờ tới bước cưỡng chế.
Người ở lại có được thay khoá cửa khi bên kia chưa dọn hết đồ không?
Không nên. Tự ý thay khoá, cắt điện nước hay vứt đồ của người kia ra ngoài có thể bị xử lý và gây tranh chấp mới về tài sản. Nên hẹn ngày bàn giao có người chứng kiến, hoặc yêu cầu thi hành án nếu bên kia cố tình không đi.
Đồ đạc người phải dọn đi để lại trong nhà sau khi cưỡng chế thì xử lý thế nào?
Trong buổi cưỡng chế, tài sản của người phải thi hành được kiểm kê, lập biên bản và giao cho họ hoặc đưa đi bảo quản theo quy định. Người đó có thể nhận lại trong thời hạn được thông báo và có thể phải chịu chi phí bảo quản.
Đã ly hôn nhưng hai bên vẫn ở chung nhà vì chưa bán được thì có sao không?
Không trái luật nếu hai bên đồng ý. Tuy nhiên, nên lập thoả thuận rõ về việc sử dụng, chi phí sinh hoạt và thời điểm bán, để tránh tranh chấp về sau, nhất là khi một bên có quan hệ mới.