Người phải thi hành án đang ở nước ngoài không làm bản án mất hiệu lực: mọi tài sản, tài khoản, thu nhập của họ còn ở Việt Nam vẫn có thể bị cơ quan thi hành án dân sự xác minh và cưỡng chế theo trình tự luật định. Giới hạn thật nằm ở tài sản họ đã mang ra nước ngoài; phần đó muốn thi hành thì phải đi qua thủ tục công nhận ở nước sở tại, khó và tốn kém hơn nhiều.
Nhiều người thắng kiện nghe tin con nợ đã đi xuất khẩu lao động, định cư hay du học là coi như hết hy vọng. Thực tế không hẳn như vậy. Phần lớn người ra nước ngoài vẫn để lại một thứ gì đó ở trong nước: nhà đất đứng tên, phần tài sản chung với gia đình, tài khoản ngân hàng, xe, khoản tiền cho thuê nhà, cổ phần. Bài này giải thích chấp hành viên làm gì với những tài sản đó, giấy tờ được gửi cho người vắng mặt thế nào, và những việc bạn có thể làm để hồ sơ không bị treo.
Bản án vẫn ràng buộc người đã rời khỏi Việt Nam
Bản án của toà án Việt Nam có hiệu lực đối với người phải thi hành bất kể họ đang ở đâu. Việc họ ra nước ngoài không phải căn cứ để hoãn hay đình chỉ thi hành án. Cái thay đổi là khả năng thực tế: chấp hành viên không thể đến nhà để làm việc trực tiếp, không thể áp dụng biện pháp đối với tài sản nằm ngoài lãnh thổ, và việc gửi giấy tờ mất thời gian hơn.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "con nợ đi rồi thì sao", mà là "con nợ còn gì ở Việt Nam". Nếu còn, hồ sơ đi theo trình tự bình thường: xác minh, áp dụng biện pháp bảo đảm, cưỡng chế. Nếu không còn gì, cơ quan thi hành án có thể kết luận chưa có điều kiện thi hành và xác minh lại định kỳ, chờ khi có tài sản mới hoặc khi người đó trở về.
Cũng cần phân biệt người ra nước ngoài tạm thời, như đi lao động có thời hạn, với người đã định cư và có quốc tịch khác. Người đi lao động thường vẫn có hộ khẩu, gia đình, tài sản trong nước và có khả năng trở về. Người đã định cư lâu năm có thể đã bán hết tài sản trước khi đi. Đánh giá đúng nhóm nào giúp bạn đặt kỳ vọng hợp lý.
Tài sản trong nước thường được xác minh và cách thi hành
Bảng dưới liệt kê loại tài sản mà người ra nước ngoài hay để lại trong nước, kèm cách chấp hành viên thường xử lý.
| Loại tài sản còn ở Việt Nam | Cách thi hành thường gặp | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Nhà đất đứng tên riêng | Kê biên, định giá, bán đấu giá | Có thể đang cho thuê hoặc người thân đang ở |
| Phần tài sản chung với vợ chồng, gia đình | Xác định phần của người phải thi hành rồi xử lý | Người đồng sở hữu được thông báo, có quyền ưu tiên mua |
| Tài khoản ngân hàng trong nước | Phong toả, khấu trừ | Nhiều người vẫn giữ tài khoản để nhận, gửi tiền về |
| Tiền cho thuê nhà, đất | Yêu cầu người thuê nộp tiền thuê cho cơ quan thi hành án | Cần biết người thuê là ai, hợp đồng thế nào |
| Xe ô tô, xe máy | Thu giữ, kê biên | Xe có thể đang do người thân sử dụng |
| Cổ phần, phần vốn góp | Kê biên, xử lý theo trình tự riêng | Cần thông tin doanh nghiệp nơi góp vốn |
| Khoản người khác còn nợ | Yêu cầu người thứ ba nộp tiền để thi hành | Cần chứng cứ về khoản nợ |
Người được thi hành án nắm thông tin những tài sản này rõ hơn ai hết nếu từng quen biết, làm ăn với con nợ. Cung cấp sớm và cụ thể là cách đẩy hồ sơ nhanh nhất.
Giấy tờ thi hành án được gửi cho người vắng mặt thế nào
Một nỗi lo phổ biến là con nợ ở nước ngoài thì không ai nhận giấy tờ, hồ sơ không thể đi tiếp. Pháp luật thi hành án có các hình thức thông báo khác nhau: giao trực tiếp, giao qua người thân thích cùng cư trú, niêm yết công khai tại nơi cư trú cuối cùng, thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng trong một số trường hợp. Với người ở nước ngoài, có thể phải thực hiện qua kênh tống đạt ra nước ngoài theo điều ước quốc tế hoặc qua cơ quan đại diện, việc này mất nhiều thời gian hơn.
Điều quan trọng là thủ tục thông báo phải đúng để các bước sau như kê biên, đấu giá không bị khiếu nại huỷ. Chấp hành viên sẽ chọn hình thức phù hợp; bạn có thể giúp bằng cách cung cấp địa chỉ ở nước ngoài, thư điện tử hoặc thông tin người thân của con nợ trong nước mà bạn biết.
Người phải thi hành ở nước ngoài thường uỷ quyền cho người thân trong nước làm việc với cơ quan thi hành án. Khi đó việc thông báo và thương lượng đơn giản hơn nhiều. Nếu bạn biết con nợ có người đại diện như vậy, hãy báo cho chấp hành viên.
Tạm hoãn xuất cảnh và khi người đó trở về
Tạm hoãn xuất cảnh chỉ có tác dụng với người đang ở trong nước. Biện pháp tạm hoãn xuất cảnh đối với người chưa thi hành xong nghĩa vụ chỉ ngăn người đó rời đi, không đưa được người đã đi trở về. Nếu bạn biết con nợ đang chuẩn bị xuất cảnh, hãy báo chấp hành viên sớm để xem xét đề nghị áp dụng theo quy định.
Người về thăm nhà có thể bị áp dụng. Với người ra nước ngoài lao động hoặc định cư mà vẫn về Việt Nam định kỳ, khi có căn cứ theo luật, cơ quan có thẩm quyền có thể quyết định tạm hoãn xuất cảnh khi họ ở trong nước. Thực tế nhiều người chủ động thu xếp trả nợ khi biết mình có thể bị giữ lại.
Không được dùng cách tự phát. Bên được thi hành không được tự giữ hộ chiếu, chặn đường, đe doạ người thân để ép trả. Những hành vi đó vi phạm pháp luật và làm bạn mất thế chủ động trong hồ sơ.
Theo dõi bằng nguồn hợp pháp. Biết con nợ về nước qua người quen chung, mạng xã hội công khai của chính họ là thông tin bạn có thể báo cho chấp hành viên. Không thuê người theo dõi trái phép hoặc thu thập dữ liệu xuất nhập cảnh không được phép.
Tài sản đã mang ra nước ngoài: đường đi khó hơn
Khi tài sản đáng giá của con nợ đã nằm ở nước ngoài, như tài khoản ngân hàng hay nhà ở nước sở tại, cơ quan thi hành án Việt Nam không có thẩm quyền cưỡng chế ở đó. Muốn thi hành, bản án Việt Nam phải được toà án hoặc cơ quan có thẩm quyền của nước đó công nhận, theo pháp luật của họ hoặc theo hiệp định tương trợ tư pháp giữa hai nước nếu có. Mỗi nước có điều kiện và thủ tục riêng, thường cần luật sư bản địa.
Vì chi phí lớn, con đường này thường chỉ đáng đi khi khoản tiền đủ lớn và bạn đã biết rõ tài sản ở đâu. Nội dung chi tiết thuộc chuyên đề thi hành bản án Việt Nam ở nước ngoài, ở đây chỉ nhắc để bạn biết ranh giới của thi hành án trong nước.
Trước khi tính tới bước đó, hãy cạn hết khả năng trong nước: phần tài sản chung với gia đình, khoản tiền gửi về hằng tháng qua tài khoản trong nước, khoản cho thuê. Một chấp hành viên được cung cấp đủ thông tin có thể thu được nhiều hơn bạn nghĩ mà không cần đi ra nước ngoài.
Ví dụ giả định và phía người phải thi hành
Ví dụ giả định: anh T ở Hà Nội vay tiền của người quen, bị kiện và thua, sau đó sang một nước châu Á làm việc theo hợp đồng ba năm. Người được thi hành nộp đơn và cung cấp thông tin: anh T có một nửa căn nhà chung với mẹ, có tài khoản ngân hàng nhận lương chuyển về hằng tháng. Chấp hành viên xác minh, phong toả tài khoản và thông báo qua người thân. Mẹ anh T liên hệ, gia đình đề nghị trả dần từ khoản tiền anh T gửi về để giữ căn nhà; hai bên lập thoả thuận có chấp hành viên chứng kiến.
Nếu bạn là người phải thi hành đang sống ở nước ngoài, cách tốt nhất là không im lặng. Uỷ quyền cho người thân trong nước làm việc với cơ quan thi hành án, đề nghị phương án trả, hoặc nêu căn cứ xin hoãn, xin miễn giảm nếu có. Để hồ sơ kéo dài, lãi chậm thi hành có thể tăng, tài sản trong nước bị kê biên, đấu giá với giá thấp hơn giá thị trường, và mỗi lần về nước bạn có thể gặp rắc rối với thủ tục xuất cảnh.
Với những hồ sơ có yếu tố nước ngoài phức tạp, chẳng hạn con nợ đã có quốc tịch khác hoặc tài sản đứng tên người thân, nên nhờ luật sư đánh giá trước khi bỏ thêm công sức.
Danh sách việc bên được thi hành nên làm ngay
Khi biết con nợ đã hoặc sắp ra nước ngoài, những việc dưới đây giúp hồ sơ không bị treo. Tất cả đều dựa trên thông tin bạn có được một cách hợp pháp.
- Nộp đơn yêu cầu thi hành án sớm nếu chưa nộp. Hồ sơ mở càng sớm, chấp hành viên càng có cơ hội áp dụng biện pháp với tài sản trước khi người thân bán bớt hoặc chuyển tên.
- Ghi lại mọi tài sản bạn biết: địa chỉ nhà đất, biển số xe, tên ngân hàng con nợ hay dùng, nơi họ góp vốn, người đang thuê nhà của họ. Ghi kèm nguồn biết thông tin để chấp hành viên đánh giá.
- Báo ngay thời điểm dự kiến xuất cảnh nếu bạn biết, để chấp hành viên xem xét các biện pháp phù hợp theo luật trước khi người đó rời đi.
- Cung cấp địa chỉ, cách liên lạc ở nước ngoài và thông tin người thân trong nước của con nợ. Thông tin này giúp việc thông báo đúng thủ tục, tránh để bên kia khiếu nại về sau.
- Theo dõi việc chuyển nhượng tài sản trong gia đình con nợ. Nếu thấy nhà đất được sang tên cho người thân ngay trước hoặc sau khi xuất cảnh, gom chứng cứ và báo chấp hành viên để xem xét yêu cầu toà tuyên giao dịch vô hiệu.
- Giữ thái độ đúng mực với người thân của con nợ. Họ không phải người phải thi hành án, nhưng thường là cầu nối để thương lượng. Gây áp lực với họ vừa trái luật vừa làm hỏng cơ hội thu tiền.
Câu hỏi thường gặp
Con nợ đi xuất khẩu lao động thì hồ sơ thi hành án có bị hoãn không?
Việc ra nước ngoài lao động không phải căn cứ hoãn thi hành án. Cơ quan thi hành án vẫn xác minh và thi hành đối với tài sản, tài khoản, thu nhập của người đó ở Việt Nam. Nếu không có gì, hồ sơ có thể bị kết luận chưa có điều kiện thi hành.
Con nợ ở nước ngoài thì ai nhận giấy tờ thi hành án?
Giấy tờ có thể được thông báo qua người thân thích cùng cư trú, niêm yết công khai tại nơi cư trú cuối cùng, qua người được uỷ quyền, hoặc tống đạt ra nước ngoài theo kênh luật định. Chấp hành viên chọn hình thức phù hợp để thủ tục không bị khiếu nại.
Có yêu cầu đưa con nợ từ nước ngoài về được không?
Không. Thi hành án dân sự không có cơ chế buộc người ở nước ngoài trở về. Biện pháp tạm hoãn xuất cảnh chỉ áp dụng khi người đó đang ở trong nước. Việc thi hành tập trung vào tài sản và thu nhập còn ở Việt Nam.
Nhà đứng tên chung của con nợ với mẹ có bị kê biên không?
Phần tài sản thuộc quyền sở hữu của người phải thi hành có thể được xử lý. Chấp hành viên xác định phần của họ trong tài sản chung, người đồng sở hữu được thông báo và có quyền ưu tiên mua phần đó theo quy định.
Tiền con nợ gửi về cho gia đình có bị khấu trừ không?
Tiền nằm trong tài khoản đứng tên người phải thi hành có thể bị phong toả, khấu trừ. Tiền đã chuyển vào tài khoản của người khác thì thuộc người đó, trừ khi có căn cứ chứng minh là tài sản của người phải thi hành đứng tên hộ.
Người phải thi hành ở nước ngoài có thể trả nợ từ xa không?
Có. Họ có thể uỷ quyền cho người trong nước làm việc với cơ quan thi hành án, nộp tiền vào tài khoản của cơ quan thi hành án hoặc thoả thuận phương án trả với người được thi hành. Chủ động thu xếp giúp tránh bị kê biên tài sản trong nước.