Khi người phải thi hành án đang có một khoản tiền nằm ở người khác, như tiền thuê nhà chưa trả, tiền hàng khách còn nợ, khoản cho vay đến hạn, chấp hành viên có thể ra quyết định buộc người đang giữ khoản tiền đó chuyển thẳng cho cơ quan thi hành án dân sự thay vì trả cho con nợ. Đây là một công cụ ít người nghĩ đến nhưng rất hiệu quả với những con nợ "không có gì đứng tên" mà vẫn sống khá nhờ cho thuê, buôn bán hay cho vay.
Cái khó của biện pháp này nằm ở người thứ ba. Họ không phải là bên trong bản án, không nợ gì người được thi hành, nhưng bỗng nhận được quyết định yêu cầu chuyển tiền. Bài giải thích cả ba góc: người được thi hành phát hiện và chứng minh khoản tiền ra sao, chấp hành viên ra quyết định thế nào, và người thứ ba có quyền gì nếu cho rằng mình không nợ hoặc nợ ít hơn.
Những khoản tiền thường gặp nằm ở người thứ ba
Trong thực tế hồ sơ thi hành án, các khoản sau hay được phát hiện và yêu cầu thu:
- Tiền thuê nhà, thuê mặt bằng, thuê đất mà người thuê trả hằng tháng hoặc hằng quý cho người phải thi hành.
- Tiền hàng, tiền dịch vụ mà khách hàng hoặc đối tác của người phải thi hành chưa thanh toán, thể hiện qua hợp đồng, hoá đơn, biên bản đối chiếu công nợ.
- Khoản tiền người phải thi hành cho người khác vay, đã đến hạn hoặc đã có bản án buộc người vay trả.
- Tiền đặt cọc người phải thi hành đã đưa cho người khác và đang đến lúc được nhận lại, ví dụ khi hợp đồng thuê chấm dứt.
- Tiền bồi thường, tiền bảo hiểm mà một bên khác có nghĩa vụ trả cho người phải thi hành.
- Phần lợi nhuận được chia, tiền mua lại phần vốn góp mà doanh nghiệp đã quyết định trả cho người phải thi hành.
Điểm chung của các khoản này là tiền có thật, có căn cứ rõ ràng, và nghĩa vụ trả đã hoặc sắp đến hạn. Một khoản "nghe nói" người kia còn nợ mà không có giấy tờ, hoặc chưa đến hạn, thì việc thu sẽ khó hơn nhiều và có thể phải qua toà án.
Điều kiện để chấp hành viên ra quyết định thu
Luật thi hành án dân sự cho phép thu tiền của người phải thi hành đang do người thứ ba giữ, cũng như kê biên tài sản đang do người thứ ba giữ. Để quyết định có căn cứ, chấp hành viên cần xác minh được ba điều: khoản tiền đó thực sự thuộc về người phải thi hành, người thứ ba đang giữ hoặc có nghĩa vụ trả khoản đó, và nghĩa vụ trả đã đến hạn hoặc có thể thu được ngay.
Việc xác minh thường bắt đầu từ thông tin người được thi hành cung cấp. Bạn biết con nợ cho một cửa hàng thuê nhà mặt phố, biết tên cửa hàng, biết khoảng giá thuê qua người quen hay qua chính giao dịch trước đây giữa hai người: đó là điểm khởi đầu. Chấp hành viên sẽ làm việc với người thuê, yêu cầu xuất trình hợp đồng thuê, xác nhận số tiền và kỳ hạn trả.
Nếu người thứ ba xác nhận có nợ, chấp hành viên ra quyết định yêu cầu họ chuyển khoản tiền tới cơ quan thi hành án theo lịch trả vốn có, ví dụ mỗi kỳ tiền thuê. Nếu người thứ ba phủ nhận hoặc cho rằng số tiền khác, tình huống trở nên phức tạp hơn và có thể cần một vụ kiện riêng để xác định nghĩa vụ. Đây là chỗ người được thi hành nên chuẩn bị chứng cứ kỹ từ đầu.
Trình tự thu tiền từ người thứ ba
Trình tự cụ thể có thể khác tuỳ hồ sơ, nhưng thường gồm các bước:
- Người được thi hành gửi văn bản cung cấp thông tin: ai đang giữ hoặc nợ tiền của người phải thi hành, căn cứ là gì, số tiền ước tính, kèm bản sao giấy tờ có được hợp pháp.
- Chấp hành viên làm việc với người thứ ba, yêu cầu cung cấp hợp đồng, chứng từ và xác nhận khoản nợ; lập biên bản làm việc.
- Chấp hành viên có thể ra quyết định tạm giữ khoản tiền hoặc yêu cầu người thứ ba chưa được trả cho người phải thi hành, để tránh tiền bị rút trước.
- Khi đủ căn cứ, chấp hành viên ra quyết định thu tiền, gửi cho người thứ ba, người phải thi hành và người được thi hành.
- Người thứ ba chuyển tiền tới tài khoản cơ quan thi hành án theo quyết định; khoản đã chuyển được tính là đã trả cho người phải thi hành.
- Cơ quan thi hành án thanh toán cho người được thi hành và cập nhật kết quả; với khoản trả định kỳ, việc này lặp lại cho tới khi đủ nghĩa vụ hoặc hợp đồng giữa người thứ ba và con nợ chấm dứt.
Bước thứ năm là điều người thứ ba hay lo nhất: chuyển cho cơ quan thi hành án rồi có bị con nợ đòi lần nữa không. Về nguyên tắc, khoản đã chuyển theo quyết định của chấp hành viên được ghi nhận là đã thanh toán cho chủ nợ của mình, nên người thứ ba không phải trả hai lần.
Góc nhìn của người thứ ba nhận quyết định
Không phải bên thua kiện. Người thứ ba không có lỗi gì trong vụ kiện giữa hai bên kia. Nghĩa vụ của họ chỉ là trả khoản tiền vốn dĩ phải trả, nhưng trả cho cơ quan thi hành án thay vì cho chủ cũ. Số tiền không tăng lên, kỳ hạn không bị rút ngắn chỉ vì có quyết định.
Được quyền phản đối có căn cứ. Nếu bạn cho rằng mình không nợ, đã trả xong, khoản tiền chưa đến hạn, hoặc người phải thi hành còn nợ ngược lại bạn, hãy nói rõ bằng văn bản với chấp hành viên, kèm chứng từ. Im lặng không phải là cách tốt, vì có thể bị coi là thừa nhận.
Không nên tiếp tục trả cho con nợ. Sau khi đã nhận quyết định mà vẫn trả tiền cho người phải thi hành, người thứ ba có thể phải chịu trách nhiệm về khoản đó và bị xử lý theo quy định. Muốn chắc, mỗi lần trả nên làm qua chuyển khoản tới tài khoản cơ quan thi hành án ghi trong quyết định.
Giữ quan hệ làm ăn. Một cửa hàng đang thuê nhà của người phải thi hành thường muốn tiếp tục thuê. Quyết định thu tiền không chấm dứt hợp đồng thuê; quyền và nghĩa vụ khác giữa hai bên vẫn giữ nguyên. Người thuê nên thông báo cho chủ nhà một cách bình tĩnh rằng mình buộc phải làm theo quyết định.
Chứng cứ người được thi hành nên gom
Phần lớn hồ sơ thu tiền từ người thứ ba thất bại không phải vì luật không cho phép mà vì thông tin quá mơ hồ. "Hình như nó cho thuê nhà ở đâu đó" khó làm căn cứ để chấp hành viên làm việc. Bạn càng chỉ ra được địa chỉ cụ thể, tên người hoặc cửa hàng đang thuê, thời gian bắt đầu thuê, thì khả năng thu được càng cao.
Những nguồn thông tin hợp pháp bạn có thể dựa vào gồm: giấy tờ từ chính giao dịch giữa bạn và con nợ trước đây, trong đó có thể nhắc đến nguồn thu của họ; thông tin công khai về doanh nghiệp như ngành nghề, địa chỉ, người đại diện; những gì con nợ tự giới thiệu với bạn hoặc đăng công khai về việc kinh doanh, cho thuê. Ghi lại thời điểm và nguồn của từng thông tin.
Điều nên tránh: tự đến gặp người thuê nhà hay khách hàng của con nợ để đòi họ trả tiền cho mình, nói xấu con nợ với họ, hay gây áp lực. Bạn không có quyền thu tiền trực tiếp từ người thứ ba; chỉ quyết định của chấp hành viên mới có giá trị buộc họ. Làm sai có thể khiến người thứ ba từ chối hợp tác, thậm chí bạn bị khiếu nại vì xâm phạm danh dự hay quấy rối.
Khi người thứ ba phủ nhận khoản nợ
Nếu người thứ ba nói không nợ, hoặc thừa nhận nhưng con số chênh lệch lớn, chấp hành viên không tự phán xử ai đúng ai sai trong quan hệ giữa người thứ ba và con nợ. Khi có tranh chấp về quyền sở hữu hay nghĩa vụ trả tiền, hướng giải quyết thường là thông báo để đương sự có quyền khởi kiện ra toà án xác định. Trong thời gian đó, tuỳ tình huống, khoản tiền có thể được tạm giữ để tránh bị tẩu tán.
Đây là điểm người được thi hành cần cân nhắc chi phí và lợi ích. Một khoản tiền thuê vài chục triệu mà phải kiện riêng có thể không đáng công. Một khoản công nợ hàng tỉ đồng giữa hai doanh nghiệp thì đáng. Với những tình huống như vậy, nhất là khi có nhiều bên, chứng từ phức tạp, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc nhờ người làm nghề xem xét chứng cứ trước khi quyết định có khởi kiện hay không.
Với người thứ ba, cũng nên nhớ rằng phủ nhận một khoản nợ có thật, hay thông đồng với con nợ để sửa hợp đồng, lùi ngày, khai số tiền thấp đi, là hành vi có thể bị coi là cản trở thi hành án và kéo theo trách nhiệm pháp lý. Trung thực với chấp hành viên vừa là nghĩa vụ vừa là cách bảo vệ chính mình.
Khoản trả định kỳ và khi quan hệ giữa hai bên chấm dứt
Tiền thuê nhà, tiền thuê mặt bằng là khoản trả định kỳ, nên quyết định thu thường kéo dài qua nhiều kỳ. Mỗi kỳ, người thuê chuyển tiền về cơ quan thi hành án thay vì cho chủ nhà, cho tới khi đủ nghĩa vụ và chi phí. Khi đã đủ, chấp hành viên phải thông báo để người thuê quay lại trả cho chủ nhà như bình thường; người thuê nên giữ văn bản thông báo này cẩn thận.
Nếu hợp đồng thuê chấm dứt giữa chừng, tự nhiên hay vì hai bên thoả thuận, nguồn thu đó dừng lại. Người được thi hành cần cảnh giác với trường hợp hai bên chấm dứt hợp đồng trên giấy rồi tiếp tục thuê ngầm, trả tiền mặt cho nhau. Thấy cửa hàng vẫn mở bình thường mà tiền không còn về, bạn nên báo chấp hành viên để xác minh lại. Ngược lại, người thuê thật sự đã trả mặt bằng nên báo ngay cho cơ quan thi hành án, kèm biên bản thanh lý hợp đồng, để không bị coi là cố tình ngừng chuyển tiền.
Câu hỏi thường gặp
Người thuê nhà của con nợ có bắt buộc phải trả tiền thuê cho cơ quan thi hành án không?
Có, khi đã nhận quyết định thu tiền của chấp hành viên. Người thuê trả đúng số tiền và kỳ hạn như hợp đồng, nhưng chuyển tới tài khoản cơ quan thi hành án thay vì cho chủ nhà. Khoản đã chuyển được tính là đã trả tiền thuê, không phải trả lại cho chủ nhà.
Người được thi hành có tự đến đòi người thứ ba trả tiền được không?
Không. Người được thi hành không có quyền thu tiền trực tiếp từ người thứ ba. Bạn chỉ nên cung cấp thông tin cho chấp hành viên; quyết định của chấp hành viên mới có giá trị buộc người thứ ba chuyển tiền. Tự đến đòi có thể gây rắc rối pháp lý cho chính bạn.
Người thứ ba đã trả cho con nợ sau khi nhận quyết định thì sao?
Người thứ ba đã nhận quyết định mà vẫn trả cho người phải thi hành có thể phải chịu trách nhiệm về khoản tiền đó và bị xử lý theo quy định. Vì vậy sau khi nhận quyết định, mọi khoản trả nên đi qua tài khoản cơ quan thi hành án ghi trong quyết định.
Khoản nợ chưa đến hạn thì có bị thu ngay không?
Thường chưa thu được ngay vì nghĩa vụ trả của người thứ ba chưa phát sinh. Chấp hành viên có thể áp dụng biện pháp để khoản tiền không bị trả cho con nợ khi đến hạn, rồi thu vào thời điểm đến hạn. Cách làm cụ thể tuỳ hồ sơ và quy định hiện hành.
Người thứ ba nói không nợ thì hồ sơ có dừng lại không?
Không hẳn. Khi có tranh chấp về khoản nợ giữa người thứ ba và người phải thi hành, đương sự có thể được hướng dẫn khởi kiện ra toà án để xác định. Trong lúc đó chấp hành viên vẫn có thể tìm biện pháp khác với tài sản khác của người phải thi hành.
Doanh nghiệp đang nợ tiền hàng của con nợ cần làm gì khi nhận quyết định?
Kiểm tra lại công nợ thực tế với người phải thi hành, đối chiếu với số ghi trong quyết định, rồi trả lời chấp hành viên bằng văn bản. Nếu khớp, chuyển tiền theo lịch thanh toán tới tài khoản cơ quan thi hành án. Nếu chênh lệch, nêu rõ lý do và gửi kèm chứng từ.