Thu tiền từ hoạt động kinh doanh là biện pháp cưỡng chế trong đó chấp hành viên thu một phần tiền mà người phải thi hành kiếm được từ việc buôn bán, sản xuất, dịch vụ, sau khi chừa lại phần cần thiết để duy trì hoạt động kinh doanh và chi phí sinh hoạt tối thiểu của họ và gia đình. Biện pháp này hợp với những con nợ không có nhà đất, không có lương, nhưng có một quán ăn, một sạp hàng, một xưởng nhỏ đang làm ra tiền mỗi ngày.
Đây là biện pháp đòi hỏi sự khéo léo hơn cả. Thu quá tay thì việc kinh doanh sụp, nguồn tiền trả nợ cũng mất. Thu quá nhẹ thì người được thi hành chờ không biết đến bao giờ. Bài giải thích cách biện pháp này vận hành trong thực tế, ranh giới giữa thu doanh thu và kê biên hàng hoá, và vì sao với nhiều chủ kinh doanh, một lịch nộp định kỳ do chính mình đề xuất lại là lối ra tốt nhất.
Khi nào chấp hành viên chọn thu tiền từ kinh doanh
Luật thi hành án dân sự liệt kê thu tiền từ hoạt động kinh doanh của người phải thi hành án là một biện pháp cưỡng chế riêng. Nó thường được cân nhắc khi xác minh cho thấy con nợ có hoạt động kinh doanh đều, tạo ra dòng tiền, nhưng không có tài khoản ngân hàng đáng kể, không làm công ăn lương, và tài sản kinh doanh như bàn ghế, hàng hoá có giá trị thấp nếu đem bán.
Ví dụ giả định: một người thua kiện phải trả lại khoản vay một trăm năm mươi triệu đồng. Người này không có nhà riêng, đang thuê mặt bằng mở quán bún, thu tiền mặt và chuyển khoản qua mã thanh toán đứng tên mình. Kê biên nồi niêu, bàn ghế thì bán chẳng được bao nhiêu, lại làm quán đóng cửa. Thu một phần doanh thu định kỳ trong khi để quán hoạt động là cách hợp lý hơn cho cả hai bên.
Với doanh nghiệp, biện pháp này có thể kết hợp với khấu trừ tài khoản và thu tiền từ khách hàng đang nợ doanh nghiệp. Doanh nghiệp có kế toán, có sổ sách, nên việc xác định doanh thu và chi phí dễ hơn so với hộ kinh doanh nhỏ thu tiền mặt. Dù vậy nguyên tắc chừa lại phần cần thiết để duy trì hoạt động vẫn áp dụng.
So sánh thu doanh thu với kê biên tài sản kinh doanh
Hai biện pháp có thể cùng nhắm vào một cơ sở kinh doanh nhưng hậu quả rất khác nhau.
| Tiêu chí | Thu tiền từ hoạt động kinh doanh | Kê biên hàng hoá, máy móc |
|---|---|---|
| Cơ sở kinh doanh | Tiếp tục hoạt động | Có thể phải ngừng nếu kê biên công cụ chính |
| Dòng tiền trả nợ | Đều đặn theo kỳ, kéo dài | Một lần sau khi định giá, bán |
| Chi phí phát sinh | Thấp, chủ yếu là công theo dõi | Cao hơn: định giá, bảo quản, đấu giá |
| Rủi ro với người được thi hành | Chủ cơ sở khai doanh thu thấp, tiền về chậm | Bán được ít hơn giá trị thật, đấu giá không thành |
| Rủi ro với người phải thi hành | Phải chứng minh chi phí để không bị thu quá tay | Mất công cụ kiếm sống, mất khách |
| Hợp với | Quán ăn, cửa hàng, dịch vụ có doanh thu đều | Hàng tồn kho giá trị lớn, máy móc không phải công cụ lao động thiết yếu |
Lưu ý: công cụ lao động thiết yếu để kiếm sống thuộc nhóm tài sản không được kê biên theo quy định. Một chiếc xe ba gác của người bán hàng rong khác với dây chuyền máy móc của một xưởng có hàng chục công nhân; ranh giới cụ thể chấp hành viên xem xét theo từng trường hợp.
Một quy trình thu tiền từ kinh doanh thường gặp
Không có một khuôn duy nhất, nhưng các bước dưới đây phản ánh cách nhiều hồ sơ được xử lý:
- Chấp hành viên xác minh hoạt động kinh doanh: địa điểm, ngành nghề, đăng ký hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp, quy mô, giờ mở cửa, nguồn thu.
- Làm việc với người phải thi hành, yêu cầu cung cấp thông tin về doanh thu, chi phí như tiền thuê mặt bằng, tiền hàng, tiền công nhân viên, điện nước.
- Xác định phần cần để lại để duy trì kinh doanh và sinh hoạt tối thiểu; phần còn lại là cơ sở để tính số tiền thu.
- Ra quyết định cưỡng chế thu tiền, nêu rõ số tiền, kỳ thu, cách nộp; gửi cho các bên.
- Thu theo kỳ, có thể là thu trực tiếp tại cơ sở có biên lai, hoặc người phải thi hành tự nộp vào tài khoản cơ quan thi hành án theo lịch.
- Theo dõi, điều chỉnh nếu doanh thu thay đổi đáng kể, và chuyển sang biện pháp khác nếu người phải thi hành không hợp tác.
Trên thực tế, nhiều hồ sơ chuyển thành thoả thuận ngay ở bước hai: chủ cơ sở chủ động đề nghị một mức nộp hằng tháng có thể chịu được, người được thi hành đồng ý, chấp hành viên lập biên bản. Cách này giảm công thu tại chỗ, giữ thể diện cho chủ cơ sở trước khách hàng.
Những điểm hay tranh cãi
Doanh thu thật là bao nhiêu. Hộ kinh doanh nhỏ thường không có sổ sách đầy đủ. Người phải thi hành có thể khai thấp, người được thi hành nghi ngờ khai gian. Chấp hành viên có thể căn cứ vào quan sát thực tế, giao dịch qua tài khoản, thông tin khai thuế. Người phải thi hành nên chủ động đưa chứng từ chi phí để không bị ước tính doanh thu cao hơn thực tế.
Cơ sở đứng tên người khác. Có trường hợp quán đứng tên vợ, chồng, con hoặc người quen nhưng người phải thi hành mới là người điều hành và hưởng lợi. Về pháp lý, việc thu từ một cơ sở đứng tên người khác đòi hỏi phải chứng minh tiền đó thực chất thuộc người phải thi hành, đôi khi phải qua toà án. Người được thi hành nên gom chứng cứ về việc ai thật sự điều hành và nhận tiền.
Tiền qua mã thanh toán và ví điện tử. Doanh thu ngày nay chảy nhiều qua chuyển khoản. Nếu tài khoản nhận tiền đứng tên người phải thi hành, biện pháp khấu trừ tài khoản có thể dùng song song. Nếu đứng tên người khác, quay lại vấn đề chứng minh như trên.
Chủ cơ sở bị thu ngay trước mặt khách. Thu tại chỗ có thể ảnh hưởng hình ảnh, làm mất khách, và chính điều đó làm giảm khả năng trả nợ. Người phải thi hành có quyền đề nghị một phương thức kín đáo hơn như tự nộp theo kỳ. Đề nghị hợp lý thường được chấp nhận nếu bạn giữ đúng lịch.
Khi người phải thi hành là doanh nghiệp
Với công ty, hợp tác xã hay doanh nghiệp tư nhân, bức tranh nguồn thu rộng hơn một quầy thu ngân. Doanh nghiệp có tài khoản ngân hàng, có khách hàng đang nợ tiền hàng, có hợp đồng đang thực hiện sẽ được thanh toán, có hàng tồn kho. Chấp hành viên thường kết hợp nhiều công cụ: khấu trừ tài khoản cho phần tiền đang có, thu tiền từ khách hàng cho phần công nợ phải thu, và thu từ hoạt động kinh doanh cho dòng tiền sắp tới.
Doanh nghiệp có nghĩa vụ cung cấp thông tin, sổ sách khi chấp hành viên yêu cầu. Kế toán nên chuẩn bị báo cáo công nợ, sao kê tài khoản, danh sách hợp đồng đang thực hiện, và nêu rõ các khoản chi bắt buộc như lương người lao động, tiền thuê, thuế. Những khoản này là căn cứ để xác định phần cần để lại cho doanh nghiệp tiếp tục hoạt động, tránh tình huống thu một lần làm doanh nghiệp không trả nổi lương tháng sau.
Nếu doanh nghiệp đã mất khả năng thanh toán các khoản nợ đến hạn nói chung, chứ không chỉ khoản theo bản án, câu chuyện có thể chuyển sang hướng phá sản, với thủ tục và thứ tự thanh toán riêng. Đây là tình huống thuộc danh mục trường hợp đặc biệt trên trang.
Lời khuyên cho chủ kinh doanh đang phải thi hành án
Điều đầu tiên là đừng đóng cửa hoặc chuyển cơ sở sang tên người khác để né. Ngoài rủi ro pháp lý khi bị coi là tẩu tán, việc đó cắt luôn nguồn thu mà bạn cần để trả nợ và sống. Hoạt động kinh doanh của bạn vừa là đối tượng thu vừa là tấm phao: chừng nào nó còn chạy, bạn còn khả năng đàm phán một lịch trả hợp lý.
Điều thứ hai là chuẩn bị số liệu. Ghi chép doanh thu, giữ hoá đơn tiền hàng, hợp đồng thuê mặt bằng, bảng lương nhân viên, hoá đơn điện nước trong vài tháng gần nhất. Với những số liệu này, bạn có thể đề xuất một mức nộp có căn cứ, thay vì để chấp hành viên phải ước tính. Kinh nghiệm cho thấy người chủ động đưa số liệu thường được ghi nhận thiện chí.
Điều thứ ba là giữ đúng cam kết. Một lịch nộp đã thoả thuận mà bị trễ nhiều lần sẽ khiến người được thi hành mất kiên nhẫn và chấp hành viên chuyển sang biện pháp mạnh hơn như kê biên. Nếu kinh doanh gặp khó, hãy báo trước và xin điều chỉnh, kèm lý do có giấy tờ, thay vì im lặng.
Lời khuyên cho người được thi hành
Khi con nợ là chủ một cơ sở kinh doanh, bạn có thể giúp hồ sơ đi nhanh bằng cách:
- Cung cấp địa chỉ, tên gọi, giờ hoạt động của cơ sở và những dấu hiệu cho thấy người phải thi hành điều hành, hưởng lợi từ cơ sở đó.
- Nếu biết tài khoản nhận tiền của cơ sở qua giao dịch hợp pháp trước đây, đưa thông tin này cho chấp hành viên để cân nhắc khấu trừ song song.
- Cân nhắc đồng ý một lịch nộp do chủ cơ sở đề xuất nếu nó thực tế, thay vì đòi thu tối đa khiến cơ sở đóng cửa.
- Theo dõi định kỳ và báo ngay nếu thấy cơ sở chuyển địa điểm, đổi tên đăng ký hay đổi người đứng tên.
- Tránh tự đến cơ sở đòi tiền, nói chuyện nợ trước mặt khách hay đăng bài lên mạng; việc này có thể khiến bạn bị khiếu nại, kiện ngược về danh dự và làm hỏng khả năng thu.
Một cơ sở kinh doanh đang chạy là nguồn tiền đáng giá. Mục tiêu của bạn là nhận được tiền, không phải là làm đối phương sụp đổ.
Câu hỏi thường gặp
Chấp hành viên có được thu tiền trực tiếp tại quán của người phải thi hành án không?
Có thể, khi áp dụng biện pháp thu tiền từ hoạt động kinh doanh, có lập biên lai. Tuy vậy người phải thi hành có quyền đề nghị phương thức khác như tự nộp theo lịch vào tài khoản cơ quan thi hành án, và đề nghị hợp lý thường được xem xét.
Thu tiền từ kinh doanh có lấy hết doanh thu không?
Không. Theo nguyên tắc của luật thi hành án dân sự, phải chừa lại phần cần thiết để duy trì hoạt động kinh doanh và chi phí sinh hoạt tối thiểu của người phải thi hành và gia đình. Phần thu là phần còn lại sau khi trừ các chi phí đó.
Quán đứng tên vợ thì có bị thu tiền để trả nợ của chồng không?
Không mặc nhiên. Cơ sở đứng tên người khác trước hết thuộc về người đứng tên. Muốn thu phải chứng minh tiền đó thực chất thuộc người phải thi hành, hoặc là tài sản chung vợ chồng có phần của họ, và việc này có thể phải qua toà án.
Hộ kinh doanh có được đề nghị trả dần theo tháng không?
Có. Người phải thi hành có thể đề xuất một lịch nộp với người được thi hành; nếu hai bên đồng ý, chấp hành viên lập biên bản thoả thuận. Giữ đúng lịch thì việc kê biên hay thu tại chỗ thường không cần đặt ra.
Đóng cửa quán rồi mở quán khác đứng tên người thân thì sao?
Việc chuyển hoạt động kinh doanh sang tên người khác nhằm né thi hành án có thể bị coi là tẩu tán tài sản, dẫn tới yêu cầu huỷ giao dịch và trách nhiệm pháp lý. Đó không phải là lối ra an toàn; thoả thuận một lịch trả hợp lý mới là cách bền.
Công cụ làm ăn như xe chở hàng, máy may có bị kê biên không?
Công cụ lao động thiết yếu để kiếm sống thuộc nhóm tài sản không được kê biên theo quy định. Ranh giới thế nào là thiết yếu được xem xét theo từng trường hợp; máy móc của một xưởng quy mô lớn khác với công cụ của một người lao động tự do.