Pháp luật Việt Nam không cấm người đang mắc nợ ly hôn, nhưng việc chia tài sản chung vợ chồng nhằm trốn tránh nghĩa vụ trả nợ thì bị coi là vô hiệu. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định rõ việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân vô hiệu nếu nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản; còn với thoả thuận chia tài sản khi ly hôn được toà công nhận, người bị xâm phạm quyền lợi có thể đề nghị xem xét lại theo thủ tục luật định. Chấp hành viên cũng có công cụ để xác định phần tài sản thật của người phải thi hành án.
Đây là một trong những kiểu tẩu tán khó xử lý nhất, vì nó đi qua một bản án hoặc quyết định của toà, và vì nó chạm vào đời sống gia đình. Bài viết từ phía người được thi hành án, nhưng cũng nói công bằng về người vợ hoặc người chồng không mắc nợ: họ có phần tài sản riêng hợp pháp và phần của họ trong tài sản chung, không thể bị lấy đi chỉ vì người kia mắc nợ.
Hai kiểu "chia để né" thường gặp
Kiểu thứ nhất là chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân mà không ly hôn. Hai vợ chồng lập văn bản thoả thuận chia tài sản chung, thường có công chứng, theo đó gần như toàn bộ nhà đất thuộc về người không mắc nợ. Về hình thức đây là quyền của vợ chồng, nhưng Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định việc chia này vô hiệu nếu nhằm trốn tránh nghĩa vụ như cấp dưỡng, bồi thường thiệt hại, nghĩa vụ tài sản khác, hoặc khi có căn cứ khác theo luật.
Kiểu thứ hai là ly hôn, thường là thuận tình ly hôn, với thoả thuận chia tài sản lệch hẳn về một phía. Toà ra quyết định công nhận thuận tình ly hôn và sự thoả thuận của các bên. Sau ly hôn, nhiều cặp vẫn sống chung một nhà, người mắc nợ không còn gì đứng tên. Đây là chỗ người đời gọi là "ly hôn giả", tuy về pháp lý toà chỉ xét chứng cứ cụ thể chứ không dùng khái niệm đó.
Cần phân biệt với những trường hợp chia tài sản lệch nhưng có lý do thật: một bên có công sức đóng góp lớn hơn, một bên nuôi con nhỏ, tài sản phần lớn có nguồn gốc riêng của một bên. Ly hôn vì đổ vỡ thật, chia tài sản theo công sức thật, thì dù con nợ còn ít tài sản cũng không phải là tẩu tán.
Công cụ cho từng tình huống
Mỗi tình huống có cơ quan và thủ tục riêng. Bảng dưới là định hướng ban đầu để bạn biết bắt đầu từ đâu.
| Tình huống | Hướng xử lý | Ai thực hiện |
|---|---|---|
| Vợ chồng lập văn bản chia tài sản chung, chưa ly hôn | Khởi kiện yêu cầu tuyên văn bản chia tài sản vô hiệu do nhằm trốn tránh nghĩa vụ | Người được thi hành án; chấp hành viên nếu bạn không khởi kiện |
| Thuận tình ly hôn, toà công nhận thoả thuận chia tài sản lệch | Đề nghị người có thẩm quyền kháng nghị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm phần chia tài sản | Người được thi hành án gửi đơn đề nghị |
| Ly hôn có tranh chấp, đang được toà giải quyết | Đề nghị toà đưa mình vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan khi khoản nợ liên quan tài sản đang chia | Người được thi hành án gửi đơn tới toà đang thụ lý |
| Tài sản chung chưa chia, chỉ con nợ mắc nợ riêng | Chấp hành viên thông báo để các bên thoả thuận phân chia hoặc yêu cầu toà xác định phần của người phải thi hành án | Chấp hành viên, người được thi hành án, toà án |
| Khoản nợ là nghĩa vụ chung của vợ chồng | Thi hành án đối với cả hai, không phụ thuộc thoả thuận chia tài sản giữa họ | Theo nội dung bản án |
Điểm cần kiểm đầu tiên: bản án buộc ai trả nợ. Nếu bản án xác định đây là nghĩa vụ chung của vợ chồng, thoả thuận chia tài sản giữa họ không làm thay đổi nghĩa vụ đối với bạn.
Dấu hiệu cho thấy việc chia nhằm né nợ
Thời điểm sát với vụ kiện. Văn bản chia tài sản hoặc đơn ly hôn xuất hiện ngay sau khi bạn khởi kiện, sau phiên toà sơ thẩm, hay trong thời hạn tự nguyện thi hành án.
Tỷ lệ chia bất thường. Người mắc nợ nhận phần rất nhỏ hoặc chỉ nhận khoản tiền "đã nhận đủ" không có chứng từ, trong khi tài sản lớn đều về người kia.
Cuộc sống không đổi sau ly hôn. Hai người vẫn ở chung nhà, cùng đứng bán hàng, cùng đi lại như trước; người mắc nợ vẫn quản lý, sử dụng tài sản đã chia cho người kia.
Thoả thuận nhanh, không tranh chấp gì. Toàn bộ tài sản được thoả thuận chóng vánh, kể cả các khoản lẽ ra hai bên tranh cãi, cho thấy mục đích thật có thể không nằm ở việc chia.
Người không mắc nợ không có nguồn thu tương xứng. Người nhận toàn bộ tài sản không có thu nhập hay tài sản riêng để giải thích vì sao mình được nhận phần lớn như vậy.
Quyết định công nhận thuận tình ly hôn có xem xét lại được không
Quyết định công nhận thuận tình ly hôn và sự thoả thuận của các bên có hiệu lực ngay và không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, quyết định công nhận sự thoả thuận chỉ có thể bị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm nếu có căn cứ cho thấy thoả thuận đó do nhầm lẫn, lừa dối, đe doạ, cưỡng ép hoặc vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội.
Thoả thuận chia tài sản nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người khác có thể được lập luận là vi phạm điều cấm, vì luật hôn nhân và gia đình cấm chia tài sản để trốn tránh nghĩa vụ. Người được thi hành án có thể gửi đơn đề nghị người có thẩm quyền kháng nghị giám đốc thẩm xem xét phần chia tài sản, kèm chứng cứ về khoản nợ và dấu hiệu né nợ. Quyết định có kháng nghị hay không thuộc về người có thẩm quyền, không phải do người đề nghị quyết định.
Thời hạn đề nghị và kháng nghị giám đốc thẩm có giới hạn theo luật tố tụng, nên đừng để lâu. Chuẩn bị hồ sơ gồm bản án đòi nợ, quyết định công nhận thuận tình ly hôn, kết quả xác minh của chấp hành viên cho thấy con nợ không còn tài sản, và chứng cứ về cuộc sống chung sau ly hôn.
Công bằng với người vợ, người chồng không mắc nợ
Người không mắc nợ có tài sản riêng (tài sản có trước khi kết hôn, được tặng riêng, thừa kế riêng) và phần của mình trong tài sản chung. Khi khoản nợ là nợ riêng của một người, chấp hành viên chỉ xử lý phần tài sản thuộc người đó. Nếu tài sản chung bị kê biên và bán, phần giá trị tương ứng của người không mắc nợ phải được trả lại cho họ.
Vì vậy, ngay cả khi thoả thuận chia tài sản bị tuyên vô hiệu, kết quả không phải là toàn bộ tài sản về tay chủ nợ. Kết quả là tài sản trở lại trạng thái chung, rồi phần của người phải thi hành án mới được dùng để thi hành án. Hiểu điều này giúp bạn tính đúng số tiền có thể thu được và tránh khởi kiện quá mức.
Với khoản nợ mà bản án xác định là nghĩa vụ chung của vợ chồng, ví dụ khoản vay dùng cho nhu cầu thiết yếu của gia đình hoặc cho việc kinh doanh chung, người kia cũng là người phải thi hành án và tài sản của cả hai đều có thể bị xử lý theo bản án.
Hồ sơ nên chuẩn bị và khi nào cần người làm nghề
Những vụ việc ly hôn né nợ hầu như luôn có tranh chấp, nên hồ sơ cần chặt chẽ ngay từ đầu.
- Bản án hoặc quyết định buộc trả nợ đã có hiệu lực và quyết định thi hành án.
- Bản sao quyết định ly hôn hoặc văn bản chia tài sản chung, nếu bạn có được qua chấp hành viên hoặc qua hồ sơ toà.
- Văn bản xác minh của chấp hành viên về tài sản còn lại của người phải thi hành án.
- Chứng cứ về thời điểm phát sinh khoản nợ và thời điểm chia tài sản, sắp thành dòng thời gian.
- Xác nhận của người biết việc về cuộc sống chung sau ly hôn, thu thập một cách hợp pháp.
- Giấy tờ về nguồn gốc tài sản nếu có, để tính phần của mỗi người.
Đây là loại việc có cả thủ tục giám đốc thẩm, khởi kiện huỷ giao dịch và thi hành án đan xen. Nếu bạn chưa rõ nên đi đường nào trước, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một luật sư hành nghề để được xem hồ sơ cụ thể trước khi nộp đơn, tránh lỡ thời hạn giám đốc thẩm.
Ví dụ giả định: một hồ sơ đi từ đầu đến cuối
Bà L. ở Hải Phòng cho một người quen vay tiền để nhập hàng, có giấy vay ghi rõ. Người này không trả, bà khởi kiện và thắng. Trong lúc vụ án đang xử phúc thẩm, con nợ và vợ nộp đơn thuận tình ly hôn ở một toà khác; thoả thuận để người vợ nhận căn nhà và cửa hàng, người chồng nhận một khoản tiền ghi là đã nhận đủ. Toà công nhận thuận tình ly hôn. Khi bà L. làm đơn yêu cầu thi hành án, chấp hành viên xác minh và kết luận người chồng không còn tài sản đứng tên.
Bà L. thu thập xác nhận hợp pháp cho thấy sau ly hôn hai người vẫn ở chung nhà, người chồng vẫn đứng bán hàng mỗi ngày. Bà gửi đơn đề nghị kháng nghị giám đốc thẩm phần chia tài sản trong quyết định công nhận thuận tình ly hôn, kèm bản án đòi nợ, kết quả xác minh và dòng thời gian. Song song, bà đề nghị chấp hành viên áp dụng biện pháp tạm dừng đăng ký với căn nhà để người vợ không bán tiếp trong lúc chờ.
Kết quả của hồ sơ như thế không thể đoán trước, vì phụ thuộc vào việc người có thẩm quyền có kháng nghị hay không và toà xét lại thế nào. Nhưng nếu phần chia tài sản bị huỷ, căn nhà trở lại là tài sản chung, phần của người chồng được xác định và đưa vào thi hành án, phần của người vợ vẫn được giữ.
Câu hỏi thường gặp
Người đang có án nợ có được ly hôn không?
Có. Luật không cấm người đang phải thi hành án ly hôn. Điều bị pháp luật xử lý là việc dùng ly hôn hoặc chia tài sản chung làm phương tiện để trốn tránh nghĩa vụ trả nợ. Quyền ly hôn và nghĩa vụ trả nợ tồn tại song song, nghĩa vụ không mất đi vì ly hôn.
Sau ly hôn, người vợ có phải trả nợ thay chồng không?
Chỉ khi khoản nợ được xác định là nghĩa vụ chung của vợ chồng, hoặc người vợ có cam kết, bảo lãnh. Nợ riêng của người chồng thì người vợ không phải trả bằng tài sản riêng của mình. Tuy vậy, nếu thoả thuận chia tài sản bị tuyên vô hiệu do né nợ, phần tài sản lẽ ra thuộc người chồng vẫn bị xử lý.
Văn bản chia tài sản chung có công chứng thì có bị huỷ không?
Có thể. Công chứng không làm cho một thoả thuận nhằm trốn tránh nghĩa vụ trở nên hợp pháp. Nếu chứng minh được mục đích né nợ, toà có thể tuyên văn bản chia tài sản vô hiệu theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Bộ luật Dân sự 2015.
Chủ nợ có được tham gia vụ ly hôn của con nợ không?
Khi vụ ly hôn có tranh chấp về tài sản và khoản nợ của bạn liên quan đến tài sản đang chia, bạn có thể đề nghị toà đưa mình vào với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Toà quyết định việc này. Trên thực tế, chủ nợ thường chỉ biết khi vụ ly hôn đã xong, nên cần theo dõi sát hồ sơ thi hành án.
Làm sao biết con nợ đã ly hôn và chia tài sản thế nào?
Chấp hành viên khi xác minh có thể yêu cầu cung cấp thông tin về tình trạng hôn nhân và tài sản. Bạn đề nghị chấp hành viên xác minh việc này và cung cấp cho bạn kết quả theo quy định. Bạn không nên tự tìm cách lấy hồ sơ ly hôn của người khác bằng con đường không chính thức.
Ly hôn né nợ có bị xử lý hình sự không?
Bản thân việc ly hôn không phải tội phạm. Nhưng nếu kèm theo hành vi tẩu tán tài sản đã bị kê biên, phong toả, hoặc có điều kiện mà cố tình không chấp hành án sau khi đã bị cưỡng chế, có thể xem xét dưới góc độ các tội liên quan đến thi hành án. Việc đánh giá thuộc cơ quan tiến hành tố tụng.