Tài sản đã bị kê biên thì người phải thi hành án và người được giao bảo quản không được bán, tặng, cho thuê, tháo dỡ hay thay đổi hiện trạng khi chưa được phép; vi phạm có thể bị xử phạt hành chính, buộc bồi thường, và trong trường hợp nghiêm trọng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự. Khi phát hiện, người được thi hành án nên báo ngay bằng văn bản cho chấp hành viên để kiểm tra hiện trạng, lập biên bản và tìm cách thu hồi tài sản.
Đây là kiểu tẩu tán diễn ra sau khi tài sản đã nằm trong tay cơ quan thi hành án về mặt pháp lý, nhưng trên thực tế vẫn ở chỗ cũ, vẫn do con nợ hoặc người thân giữ. Nhiều tài sản kê biên được giao lại cho chính người phải thi hành án bảo quản, vì đưa về kho nhà nước tốn kém và không phải lúc nào cũng có chỗ. Khoảng trống giữa "kê biên trên giấy" và "nằm yên trên thực tế" là nơi rủi ro phát sinh. Bài này giúp bạn biết phải làm gì, theo thứ tự nào, và mỗi bên chịu trách nhiệm đến đâu.
Kê biên xong, tài sản nằm ở đâu và ai chịu trách nhiệm
Sau khi kê biên, chấp hành viên quyết định giao tài sản cho ai bảo quản: có thể là người phải thi hành án, người thân của họ, người đang sử dụng hợp pháp tài sản, người được thi hành án, một tổ chức có điều kiện bảo quản, hoặc đưa về kho của cơ quan thi hành án. Việc giao bảo quản được ghi trong biên bản, nêu rõ quyền và nghĩa vụ của người nhận.
Người nhận bảo quản phải giữ tài sản nguyên trạng, không được sử dụng, khai thác trừ khi được phép, và chịu trách nhiệm nếu tài sản mất mát, hư hỏng do lỗi của mình. Với nhà đất, kê biên thường không đồng nghĩa với buộc chủ nhà dọn đi; người phải thi hành án có thể tiếp tục ở nhưng không được bán, tặng, thế chấp, cho thuê mới hay đập phá, xây sửa làm thay đổi hiện trạng.
Vì thế khi tài sản biến mất hay bị phá dỡ, câu hỏi đầu tiên là ai đang bảo quản theo biên bản. Người đó là đầu mối trách nhiệm. Nếu bạn là người được giao bảo quản, chính bạn cũng phải giữ đúng nghĩa vụ, không được tự ý dùng hay bán tài sản để "trừ nợ".
Các vi phạm hay gặp với tài sản đã kê biên
Bán hoặc cầm cố tài sản động sản. Xe máy, ô tô, máy móc, hàng hoá được bán cho người khác hoặc đem cầm đồ, thường lấy lý do cần tiền gấp. Người mua có khi không biết tài sản đang bị kê biên.
Tháo rời, thay thế bộ phận. Máy móc bị tháo động cơ, bộ phận đắt tiền rồi thay bằng đồ cũ; ô tô bị thay lốp, thay máy. Bề ngoài tài sản vẫn còn nhưng giá trị giảm mạnh.
Đập phá, xây sửa nhà đất. Phá dỡ một phần nhà, xây thêm công trình, chặt cây lâu năm trên đất đã kê biên, làm thay đổi giá trị và gây khó khăn cho việc định giá, đấu giá.
Cho thuê hoặc cho người khác vào ở. Ký hợp đồng thuê dài hạn với người thứ ba, thu trước tiền thuê nhiều năm, khiến người mua trúng đấu giá về sau khó nhận tài sản.
Di chuyển tài sản đi nơi khác. Hàng hoá, máy móc được chở đi khỏi địa điểm kê biên mà không báo, người bảo quản nói "không biết".
Việc cần làm khi phát hiện
Làm theo thứ tự dưới đây, ưu tiên văn bản và tốc độ.
- Ghi nhận những gì bạn thấy từ nơi công cộng: ảnh chụp, video, thời gian, người chứng kiến. Không vào nhà hay xưởng của người khác khi không được phép.
- Gửi văn bản ngay cho chấp hành viên phụ trách, mô tả vi phạm, đề nghị kiểm tra hiện trạng tài sản kê biên và lập biên bản.
- Nếu tài sản đang bị chở đi, có thể báo công an cấp xã nơi xảy ra để ghi nhận sự việc, đồng thời báo chấp hành viên.
- Đề nghị chấp hành viên thay đổi người bảo quản hoặc đưa tài sản về nơi bảo quản khác nếu người đang giữ không bảo đảm.
- Đề nghị xác định giá trị thiệt hại và người chịu trách nhiệm bồi thường, nếu tài sản đã mất hoặc giảm giá trị.
- Nếu vi phạm có dấu hiệu nghiêm trọng, đề nghị chấp hành viên kiến nghị xử lý hoặc tự gửi tin báo tới cơ quan điều tra.
Đừng tự giành lại tài sản từ tay người mua hay người đang giữ. Việc thu hồi tài sản kê biên là việc của chấp hành viên, có sự phối hợp của công an khi cần.
Hậu quả pháp lý theo từng tình huống
Mức phạt, khung hình phạt cụ thể phụ thuộc văn bản hiện hành; bảng dưới chỉ nêu hướng xử lý.
| Tình huống | Hướng xử lý chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người bảo quản làm mất, hư hỏng tài sản do lỗi | Bồi thường giá trị thiệt hại; có thể bị xử phạt hành chính | Giá trị bồi thường dùng để thi hành án |
| Con nợ bán tài sản kê biên cho người khác | Thu hồi tài sản; giao dịch bán tài sản đang bị kê biên có thể bị tuyên vô hiệu | Người mua ngay tình có quyền đòi lại tiền từ người bán |
| Tháo dỡ, đập phá làm giảm giá trị | Lập biên bản, buộc khôi phục hoặc bồi thường; xem xét xử phạt | Có thể định giá lại tài sản theo hiện trạng mới |
| Hành vi có dấu hiệu tội phạm | Xem xét theo tội vi phạm việc niêm phong, kê biên tài sản, phong toả tài khoản hoặc tội khác | Cơ quan điều tra đánh giá; không phải mọi vi phạm đều là tội |
| Cho thuê dài hạn sau kê biên | Hợp đồng thuê có thể không được công nhận đối kháng với việc xử lý tài sản | Người thuê có quyền yêu cầu người cho thuê trả lại tiền |
Bộ luật Hình sự có tội danh liên quan đến hành vi vi phạm việc niêm phong, kê biên tài sản, phong toả tài khoản. Bài viết chỉ nêu tên tội; điều kiện cấu thành và khung hình phạt bạn đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi người làm nghề.
Người mua tài sản kê biên mà không biết: góc nhìn công bằng
Người mua chiếc xe, cỗ máy từ con nợ mà không biết tài sản đang bị kê biên cũng là người bị thiệt. Họ đã trả tiền thật và giờ có nguy cơ mất tài sản. Pháp luật bảo vệ người thứ ba ngay tình ở mức nhất định, nhưng với tài sản đang bị kê biên, chấp hành viên vẫn có cơ sở để thu hồi, nhất là tài sản phải đăng ký mà người mua lẽ ra có thể kiểm tra.
Trong tình huống đó, người mua có quyền yêu cầu người bán trả lại tiền và bồi thường thiệt hại, có thể khởi kiện nếu không được giải quyết. Với người được thi hành án, nên hiểu rằng người mua không phải đối thủ; đối xử tôn trọng và để chấp hành viên làm việc với họ giúp quá trình thu hồi suôn sẻ hơn.
Bài học chung cho cả xã hội: trước khi mua tài sản có giá trị lớn từ người khác, nhất là xe, máy móc có đăng ký, nên kiểm tra tình trạng đăng ký và hỏi rõ tài sản có đang bị tranh chấp, kê biên hay không.
Phòng ngừa từ đầu: đề nghị khi kê biên
Nhiều vi phạm có thể tránh được nếu người được thi hành án góp ý ngay lúc kê biên. Khi có mặt tại buổi kê biên, bạn có quyền nêu ý kiến; một số đề nghị hữu ích:
- Đề nghị mô tả chi tiết tài sản trong biên bản: số máy, số khung, đặc điểm nhận dạng, tình trạng; chụp ảnh kèm biên bản.
- Đề nghị niêm phong các bộ phận dễ tháo rời hoặc giữ giấy tờ đăng ký của tài sản.
- Với động sản giá trị lớn, dễ di chuyển, đề nghị giao cho người bảo quản có điều kiện thay vì để lại cho con nợ, nếu chi phí bảo quản hợp lý.
- Đề nghị chấp hành viên thông báo cho cơ quan đăng ký về việc tài sản đang bị kê biên để chặn việc sang tên.
- Đề nghị kiểm tra định kỳ hiện trạng tài sản trong thời gian chờ định giá, đấu giá, nhất là khi quá trình kéo dài.
Chi phí bảo quản là một khoản phải tính trong chi phí thi hành án. Hãy cân nhắc giữa chi phí và nguy cơ mất tài sản, rồi trao đổi với chấp hành viên.
Ví dụ giả định: dàn máy dệt và người bảo quản
Một cơ sở dệt nhỏ ở Tây Ninh là người phải thi hành án. Chấp hành viên kê biên sáu máy dệt và giao cho chủ cơ sở bảo quản tại chỗ, vì chuyển đi rất tốn kém. Biên bản ghi số máy, tình trạng và có ảnh chụp kèm theo. Hai tháng sau, người được thi hành án đi ngang qua thấy xưởng đóng cửa, qua khe cửa nhìn vào chỉ còn bốn máy.
Người được thi hành án không vào xưởng mà gửi văn bản cho chấp hành viên ngay trong ngày, kèm ảnh chụp từ ngoài đường. Chấp hành viên làm việc với chủ cơ sở, kiểm tra hiện trạng có mặt đại diện chính quyền cấp xã và lập biên bản xác nhận thiếu hai máy. Chủ cơ sở khai đã bán cho một xưởng khác để trả lương thợ.
Từ đây, chấp hành viên xác minh người mua để thu hồi hai máy, đồng thời xác định trách nhiệm bồi thường của người bảo quản nếu không thu hồi được. Người được thi hành án đề nghị chuyển bốn máy còn lại cho người bảo quản khác. Việc có xử lý hành vi bán tài sản kê biên ở mức nào thuộc thẩm quyền của các cơ quan liên quan, nhưng chính biên bản kê biên chi tiết lúc đầu là thứ giúp chứng minh tài sản đã bị bán.
Câu hỏi thường gặp
Nhà đã kê biên thì con nợ còn được ở không?
Thường vẫn được ở cho tới khi tài sản được bán đấu giá và phải giao cho người mua, trừ khi chấp hành viên quyết định khác. Nhưng con nợ không được bán, tặng, thế chấp, cho thuê mới hay đập phá, xây sửa làm thay đổi hiện trạng căn nhà khi chưa được phép.
Người được giao bảo quản có được dùng tài sản không?
Chỉ khi biên bản hoặc quyết định của chấp hành viên cho phép. Ví dụ có trường hợp được tiếp tục khai thác, sử dụng nếu không làm giảm giá trị tài sản. Nếu không được phép mà vẫn dùng và gây hư hỏng, người bảo quản phải chịu trách nhiệm bồi thường.
Tài sản kê biên bị bán mất rồi thì có đòi lại được không?
Chấp hành viên có thể thu hồi tài sản từ người đang giữ, kể cả người mua, vì tài sản đang bị kê biên không được phép chuyển dịch. Nếu không thu hồi được, người vi phạm phải bồi thường giá trị tương ứng, và khoản bồi thường được dùng để thi hành án.
Báo công an hay báo chấp hành viên trước?
Nên báo chấp hành viên vì đây là người chịu trách nhiệm hồ sơ và có quyền yêu cầu các cơ quan phối hợp. Nếu tài sản đang bị chở đi ngay lúc đó, báo công an cấp xã nơi xảy ra để ghi nhận kịp thời, rồi báo chấp hành viên càng sớm càng tốt.
Con nợ tháo máy móc để sửa chữa thì có vi phạm không?
Nếu chưa được chấp hành viên cho phép thì việc tháo rời có thể bị coi là thay đổi hiện trạng tài sản kê biên. Con nợ có nhu cầu bảo dưỡng chính đáng nên đề nghị bằng văn bản; người được thi hành án có quyền biết và nêu ý kiến.
Người được thi hành án nhận bảo quản tài sản thì có được bán trừ nợ không?
Không. Người bảo quản chỉ có nghĩa vụ giữ tài sản. Việc bán tài sản kê biên phải qua định giá và bán đấu giá hoặc theo thoả thuận được chấp hành viên ghi nhận. Tự ý bán là vi phạm và có thể khiến bạn phải bồi thường, thậm chí bị xử lý.