Hàng hoá trong kho, máy móc trong xưởng của người phải thi hành án đều có thể bị kê biên; nhưng luật cho phép chấp hành viên giao tài sản đang khai thác cho người đang sử dụng tiếp tục khai thác nếu việc ngừng lại gây thiệt hại, và hàng dễ hư hỏng có thể được bán ngay thay vì chờ đấu giá. Vì vậy "bị kê biên" không đồng nghĩa với "phải đóng cửa".
Bài này viết cho chủ hộ kinh doanh, chủ xưởng nhỏ đang là người phải thi hành án, và cho người thắng kiện muốn thu hồi từ tài sản kinh doanh của bên kia. Hai bên có chung một lợi ích ít khi được nói ra: cơ sở còn chạy thì mới có tiền trả. Bài đi qua cách kê biên tài sản kinh doanh, các lựa chọn giữ hoạt động, và những vướng mắc hay gặp như hàng ký gửi, máy thuê, hộ kinh doanh có nhiều thành viên.
Hộ kinh doanh bị thi hành án: tài sản của ai bị kê biên
Hộ kinh doanh không phải pháp nhân. Về nguyên tắc, nghĩa vụ phát sinh từ hoạt động của hộ kinh doanh được thi hành bằng tài sản của chủ hộ, và tuỳ trường hợp bằng tài sản của các thành viên cùng tham gia kinh doanh. Hàng hoá, máy móc, tiền trong két của cửa hàng vì vậy được coi là tài sản của người phải thi hành án, có thể bị kê biên giống như tài sản cá nhân khác.
Khác với hộ kinh doanh, công ty là pháp nhân có tài sản riêng. Nếu bản án tuyên công ty phải trả thì kê biên tài sản của công ty; nếu bản án tuyên cá nhân giám đốc phải trả nợ riêng thì không được lấy máy móc, hàng hoá của công ty để trả. Ở chiều ngược lại, phần vốn góp hoặc cổ phần của cá nhân đó trong công ty có thể là đối tượng xử lý theo thủ tục riêng.
Trước khi kê biên, chấp hành viên thường xác minh tại chỗ: cơ sở có những gì, cái nào là của người phải thi hành án, cái nào đang thuê, đang mượn, đang nhận ký gửi. Chủ cơ sở nên chuẩn bị sẵn hợp đồng thuê máy, phiếu nhận hàng ký gửi, hoá đơn mua máy để trình bày ngay, tránh việc tài sản của người khác bị ghi chung vào biên bản rồi sau đó mất công gỡ.
Ba lựa chọn khi kê biên tài sản đang khai thác
Kê biên và niêm phong, ngừng sử dụng. Áp dụng khi có nguy cơ tẩu tán, khi chủ cơ sở không hợp tác, hoặc khi tài sản không cần vận hành để giữ giá trị. Máy móc được niêm phong tại chỗ hoặc chuyển về nơi bảo quản. Nhược điểm là máy để lâu xuống cấp, cơ sở mất nguồn thu.
Kê biên nhưng giao tiếp tục khai thác. Luật cho phép chấp hành viên giao tài sản cho người đang sử dụng tiếp tục khai thác nếu việc ngừng khai thác gây thiệt hại cho đương sự hoặc người khác. Người được giao phải giữ nguyên tài sản, không bán, không cầm cố, và lợi nhuận từ khai thác có thể bị yêu cầu nộp một phần để thi hành án.
Kê biên rồi bán ngay hàng dễ hỏng. Với hàng tươi sống, hàng gần hết hạn, hàng có giá trị giảm nhanh, chấp hành viên có thể bán ngay theo thủ tục rút gọn thay vì chờ định giá và đấu giá kéo dài. Tiền bán được gửi vào tài khoản của cơ quan thi hành án để giải quyết tiếp.
Từng loại tài sản kinh doanh và điểm cần lưu ý khi kê biên
Mỗi loại tài sản trong một cơ sở kinh doanh có cách xử lý riêng. Bảng dưới gom lại những điểm hay phát sinh tranh cãi.
| Loại tài sản | Cách kê biên thường gặp | Điểm dễ vướng |
|---|---|---|
| Hàng hoá trong kho | Kiểm đếm số lượng, chủng loại, tình trạng; niêm phong kho hoặc giao chủ cơ sở giữ | Hàng ký gửi của người khác lẫn vào; hàng hết hạn trong thời gian chờ |
| Hàng tươi sống, hàng mùa vụ | Bán ngay hoặc bán sớm theo thủ tục rút gọn | Giá bán gấp thường thấp; hai bên nên có ý kiến về cách bán |
| Máy móc sản xuất | Mô tả mã máy, đời máy, tình trạng; niêm phong hoặc giao khai thác tiếp | Máy thuê, máy mua trả chậm còn bảo lưu quyền sở hữu của bên bán |
| Phương tiện vận chuyển | Thu giữ giấy đăng ký, tạm giữ xe | Xe đang thế chấp, xe đứng tên người khác |
| Dụng cụ nhỏ, công cụ lao động | Cân nhắc giá trị và mục đích sử dụng | Công cụ lao động cần thiết để sinh sống có thể thuộc nhóm không được kê biên |
| Tiền trong két, doanh thu hằng ngày | Thu tiền mặt hiện có, có thể yêu cầu nộp doanh thu định kỳ | Phân biệt tiền của cơ sở với tiền khách đặt cọc, tiền giữ hộ |
Biên bản kê biên tài sản kinh doanh thường dài và nhiều dòng. Chủ cơ sở nên đi cùng chấp hành viên trong lúc kiểm đếm, chỉ rõ món nào của ai, ghi ngay ý kiến khi có món bị ghi nhầm. Sửa một dòng trong biên bản tại chỗ dễ hơn nhiều so với khởi kiện đòi lại tài sản sau này.
Hàng ký gửi, máy thuê và tài sản của người khác trong cơ sở
Cửa hàng bán lẻ, cửa hàng điện máy, đại lý vật tư thường có hàng nhận ký gửi của nhà cung cấp. Xưởng sản xuất có thể thuê máy theo tháng, mua máy trả chậm mà bên bán bảo lưu quyền sở hữu tới khi trả đủ. Những tài sản này nằm trong cơ sở nhưng không thuộc người phải thi hành án, nên về nguyên tắc không được kê biên để trả nợ của chủ cơ sở.
Vấn đề là chứng minh. Chấp hành viên nhìn thấy hàng nằm trong kho của người phải thi hành án thì có cơ sở để coi là của người đó, trừ khi có giấy tờ cho thấy khác. Nhà cung cấp ký gửi, công ty cho thuê máy nên được chủ cơ sở báo ngay khi có lịch kê biên để họ gửi văn bản kèm hợp đồng, phiếu giao nhận cho cơ quan thi hành án.
Nếu tài sản của người khác đã bị ghi vào biên bản, người đó có quyền khiếu nại và có thể khởi kiện yêu cầu toà xác định quyền sở hữu. Trong thời gian chờ, tài sản vẫn bị giữ trong tình trạng kê biên. Đây là lý do nhà cung cấp hàng ký gửi, bên cho thuê máy nên có hợp đồng rõ ràng, có đánh dấu tài sản và có danh sách cập nhật định kỳ; khi chủ cơ sở gặp chuyện, giấy tờ đó bảo vệ chính họ. Tình huống người thứ ba bị kê biên nhầm tài sản có bài riêng trong danh mục này.
Chủ cơ sở muốn giữ hoạt động: nên làm gì từ khi nhận thông báo
Mục tiêu là vừa tôn trọng quyết định kê biên, vừa giữ cơ sở chạy để có nguồn trả nợ. Thứ tự gợi ý:
- Đọc kỹ quyết định thi hành án và thông báo kê biên, xác định khoản phải trả, chi phí đã phát sinh và lịch làm việc.
- Lập danh sách tài sản trong cơ sở, chia rõ: của mình, đang thuê, nhận ký gửi, đang thế chấp; gom giấy tờ chứng minh cho từng nhóm.
- Gửi văn bản cho chấp hành viên đề nghị giao tài sản đang khai thác để tiếp tục hoạt động, nêu rõ thiệt hại nếu phải ngừng, kèm phương án nộp một phần doanh thu định kỳ.
- Liên hệ người được thi hành án để bàn lịch trả dần; một thoả thuận có chấp hành viên ghi nhận thường thuyết phục hơn mọi lời hứa.
- Có mặt ở buổi kê biên, đi cùng chấp hành viên kiểm đếm, ghi ý kiến ngay khi có tài sản bị ghi nhầm chủ hoặc mô tả sai tình trạng.
- Sau kê biên, giữ đúng cam kết: không bán hàng đã kê biên ra ngoài, không đổi máy, không di dời; mọi thay đổi xin phép bằng văn bản.
Ví dụ giả định: chị Mai có xưởng may nhỏ ở Thành phố Hồ Chí Minh, thua kiện trong tranh chấp tiền nguyên liệu. Chấp hành viên kê biên ba máy may công nghiệp đời mới. Chị đề nghị được tiếp tục sử dụng để hoàn thành đơn hàng đang làm, cam kết nộp một phần tiền mỗi khi khách thanh toán. Bên được thi hành án đồng ý vì nếu máy bị niêm phong, đơn hàng hỏng thì chị Mai càng không có tiền trả. Sau vài tháng, khoản nợ được trả xong, máy được gỡ kê biên.
Góc nhìn của người được thi hành án
Người thắng kiện thường muốn kê biên thật chặt: niêm phong máy, khoá kho, để bên kia thấy áp lực. Cách đó đôi khi đúng, nhất là khi bên kia đã có dấu hiệu chuyển hàng đi nơi khác. Nhưng với tài sản kinh doanh, niêm phong kéo dài thường làm giá trị tài sản giảm nhanh: máy không chạy thì hỏng, hàng nằm kho thì hết hạn, cửa hàng đóng thì mất khách. Đến lúc đấu giá, số tiền thu được có thể thấp hơn nhiều so với kỳ vọng.
Vì vậy khi chấp hành viên hỏi ý kiến về việc giao khai thác tiếp, người được thi hành án nên cân nhắc tỉnh táo: yêu cầu những bảo đảm cụ thể như danh sách tài sản có chữ ký, cam kết nộp một phần doanh thu theo lịch, quyền đề nghị chấp hành viên kiểm tra định kỳ. Nếu bên kia vi phạm, chấp hành viên có thể thu hồi tài sản để xử lý.
Một điểm nữa: đừng tự đến cửa hàng của bên kia để "kiểm tra hàng" hay kể với khách hàng của họ về vụ việc. Những việc đó có thể bị coi là xâm phạm danh dự, uy tín và không giúp gì cho việc thu tiền. Mọi giám sát đi qua chấp hành viên và được ghi thành văn bản.
Sau kê biên, những việc chủ cơ sở không được làm
Phần lớn rắc rối sau kê biên tài sản kinh doanh đến từ những việc tưởng nhỏ. Danh sách dưới đây giúp chủ cơ sở giữ đúng cam kết và tránh làm hồ sơ xấu thêm.
- Bán hàng đã kê biên cho khách mà không có sự đồng ý của chấp hành viên, kể cả bán để "lấy tiền trả nợ".
- Thay máy đã kê biên bằng máy cũ hơn, tháo linh kiện, đổi bộ phận để dùng cho máy khác.
- Di dời hàng hoá, máy móc sang địa điểm khác, kể cả khi chuyển mặt bằng kinh doanh; việc chuyển phải được báo trước và được chấp thuận.
- Đem tài sản đã kê biên đi cầm cố, thế chấp, cho thuê hoặc góp vốn vào cơ sở khác.
- Tự gỡ niêm phong để sử dụng khi tài sản đã bị niêm phong, dù chỉ trong thời gian ngắn.
- Chuyển hoạt động sang tên người thân, mở hộ kinh doanh mới rồi chuyển hàng sang để tránh thi hành án.
Những hành vi trên không chỉ làm mất lòng tin của chấp hành viên mà còn có thể bị xử lý vi phạm hành chính, trường hợp nghiêm trọng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về các tội liên quan tới tài sản bị kê biên hoặc tội không chấp hành án. Nếu cơ sở thật sự cần thay đổi, ví dụ hết hạn thuê mặt bằng, cách đúng là báo sớm bằng văn bản và đề xuất phương án cụ thể để chấp hành viên xem xét.
Câu hỏi thường gặp
Bị kê biên máy móc thì xưởng có phải ngừng hoạt động không?
Không nhất thiết. Chấp hành viên có thể giao tài sản đang khai thác cho người đang sử dụng tiếp tục khai thác nếu việc ngừng gây thiệt hại, kèm điều kiện giữ nguyên tài sản và có thể phải nộp một phần lợi nhuận để thi hành án.
Hàng ký gửi trong cửa hàng có bị kê biên để trả nợ của chủ cửa hàng không?
Về nguyên tắc hàng của người khác không bị kê biên để trả nợ của chủ cửa hàng. Nhưng chủ hàng phải chứng minh bằng hợp đồng ký gửi, phiếu giao nhận; nếu đã bị ghi vào biên bản thì họ khiếu nại hoặc khởi kiện để xác định quyền sở hữu.
Hàng tươi sống bị kê biên thì xử lý thế nào?
Hàng dễ hư hỏng, hàng có giá trị giảm nhanh có thể được bán ngay theo thủ tục rút gọn thay vì chờ định giá và đấu giá. Tiền bán được gửi vào tài khoản của cơ quan thi hành án để tiếp tục giải quyết hồ sơ.
Công ty nợ thì có kê biên tài sản riêng của giám đốc không?
Không. Công ty là pháp nhân có tài sản riêng, nghĩa vụ của công ty thi hành bằng tài sản công ty. Tài sản riêng của giám đốc chỉ bị kê biên khi bản án tuyên cá nhân người đó có nghĩa vụ.
Máy mua trả chậm chưa trả hết tiền có bị kê biên không?
Nếu hợp đồng có điều khoản bên bán giữ quyền sở hữu tới khi trả đủ thì máy chưa hoàn toàn là tài sản của người mua. Bên bán nên gửi hợp đồng cho cơ quan thi hành án ngay khi biết có kê biên để được xem xét.
Người thắng kiện có được tự đến kiểm hàng ở cửa hàng đã kê biên không?
Không nên. Tài sản kê biên chịu sự quản lý của chấp hành viên. Muốn kiểm tra, bạn đề nghị chấp hành viên tổ chức kiểm tra và lập biên bản, tránh đến cửa hàng gây xáo trộn hoặc làm ảnh hưởng uy tín của bên kia.