Khi bản án buộc một bên giao một vật cụ thể, trả bản gốc giấy tờ, chuyển giao một quyền tài sản, hay làm hoặc không được làm một việc nhất định, mà người đó không tự nguyện thực hiện, chấp hành viên áp dụng nhóm biện pháp cưỡng chế buộc chuyển giao vật, giấy tờ và buộc thực hiện hoặc không thực hiện công việc. Khác với các bản án đòi tiền, ở đây người được thi hành muốn đúng một thứ: chiếc xe đó, cuốn sổ đỏ đó, bức tường đó được sửa lại.
Bài đi qua những câu hỏi thực tế: vật đặc định và vật cùng loại khác nhau ra sao khi cưỡng chế, vật bị hư hỏng hay đã bán mất thì thế nào, sổ đỏ không chịu trả thì có cách nào làm lại, và khi bản án buộc làm một việc mà người phải thi hành không làm thì ai làm thay. Các việc buộc tháo dỡ công trình lấn chiếm, xin lỗi công khai có bài riêng ở danh mục thi hành việc đặc thù.
Vật đặc định và vật cùng loại: điểm xuất phát
Bộ luật Dân sự phân biệt vật đặc định, tức vật được nhận biết bằng đặc điểm riêng, ví dụ một chiếc ô tô có số khung, số máy cụ thể, một bức tranh, một con chó giống có giấy tờ, với vật cùng loại, tức vật có thể thay thế bằng vật khác cùng chủng loại, số lượng, chất lượng, ví dụ hai tấn gạo, một trăm bao xi măng. Sự phân biệt này quyết định cách cưỡng chế.
Với vật đặc định, người được thi hành có quyền nhận đúng vật đó. Chấp hành viên phải thu giữ chính vật đó để giao, không thể giao một chiếc xe khác cùng đời. Với vật cùng loại, nếu người phải thi hành không giao, chấp hành viên có thể buộc họ giao vật khác cùng loại, hoặc nếu không có, chuyển sang thanh toán bằng giá trị theo hướng bản án hoặc thoả thuận của các bên.
Điều này giải thích vì sao bản án tuyên càng cụ thể thì thi hành càng dễ. Bản án ghi "trả lại chiếc xe máy" mà không ghi biển số, số khung, màu sắc thì khi đến lúc cưỡng chế dễ phát sinh tranh cãi chiếc xe nào. Nếu bản án của bạn tuyên chưa rõ, việc đề nghị toà giải thích bản án thuộc thẩm quyền của toà, có bài ở site khác trong cụm.
Trình tự cưỡng chế giao một vật đặc định
Ví dụ giả định: bản án buộc ông A trả lại chiếc ô tô cho bà B, vì hợp đồng mua bán bị tuyên vô hiệu. Hết thời hạn tự nguyện mà ông A không giao. Trình tự thường như sau:
- Bà B đề nghị chấp hành viên cưỡng chế, cung cấp thông tin chiếc xe đang ở đâu nếu biết: nhà ông A, gara, nơi gửi xe.
- Chấp hành viên xác minh vị trí chiếc xe và người đang giữ; có thể áp dụng ngay biện pháp tạm giữ để chiếc xe không bị di chuyển hoặc bán đi.
- Ra quyết định cưỡng chế buộc chuyển giao, thông báo thời gian, địa điểm cho các bên.
- Ngày cưỡng chế, chấp hành viên yêu cầu ông A giao xe; nếu không giao, tổ chức thu giữ xe, có lực lượng hỗ trợ khi cần.
- Kiểm tra tình trạng xe, đối chiếu với mô tả trong bản án, lập biên bản ghi rõ hiện trạng, số km, hư hỏng nếu có.
- Giao xe cùng giấy tờ kèm theo cho bà B, lập biên bản giao nhận; nếu xe đang do người thứ ba giữ, người đó cũng có nghĩa vụ giao theo quyết định.
Nếu xe bị hư hỏng nhiều so với lúc bản án tuyên, biên bản hiện trạng là căn cứ quan trọng để bà B yêu cầu bồi thường. Vì vậy người nhận nên đọc kỹ biên bản và ghi ý kiến nếu thấy mô tả chưa đầy đủ.
Vật bị hư hỏng, đã bán hoặc không còn
Vật bị hư hỏng. Người được thi hành vẫn nhận vật, nhưng có quyền yêu cầu bồi thường phần giá trị bị giảm. Theo nguyên tắc của luật thi hành án, chấp hành viên hướng dẫn hai bên thoả thuận mức bồi thường; nếu không thoả thuận được, việc xác định mức bồi thường thuộc thẩm quyền của toà án.
Vật đã bị bán cho người khác. Khi vật đặc định đã được chuyển cho người thứ ba, câu chuyện phức tạp hơn: cần xem người thứ ba có ngay tình không, giao dịch có bị vô hiệu không. Chấp hành viên có thể áp dụng biện pháp tạm giữ, nhưng việc đòi lại từ người thứ ba thường phải qua toà án.
Vật không còn. Nếu vật đặc định đã bị tiêu huỷ, thất lạc, không thể giao được nữa, nghĩa vụ giao vật chuyển thành nghĩa vụ bồi thường giá trị. Tương tự, hai bên được hướng dẫn thoả thuận, không được thì toà án quyết định. Sau khi có mức bồi thường, việc thi hành chuyển sang dạng đòi tiền với các biện pháp như khấu trừ, kê biên.
Người phải thi hành cố tình làm hỏng hoặc giấu. Hành vi cố tình huỷ hoại, giấu vật phải giao theo bản án có thể bị xử lý vi phạm, và khi đủ yếu tố có thể liên quan đến tội không chấp hành án theo Bộ luật Hình sự. Người được thi hành nên báo ngay cho chấp hành viên nếu có dấu hiệu này.
Bản án buộc trả sổ đỏ mà bên kia không trả
Đây là tình huống rất hay gặp: bản án tuyên một bên phải trả lại bản gốc giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, ví dụ vì người kia đã cầm giữ khi cho vay, hoặc vì giao dịch chuyển nhượng bị huỷ. Người phải thi hành không trả, nói đã mất, hoặc giữ lại làm áp lực. Người được thi hành không thể làm thủ tục gì với mảnh đất của mình khi không có bản gốc.
Luật thi hành án dân sự có lối ra cho tình huống này. Khi người phải thi hành không giao giấy tờ theo bản án và chấp hành viên không thu hồi được, chấp hành viên có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền huỷ giấy tờ đó và cấp giấy tờ mới cho người được thi hành. Với giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, cơ quan có thẩm quyền là cơ quan quản lý đất đai và đăng ký đất đai tại địa phương; tên gọi cụ thể sau sắp xếp năm 2025 bạn hỏi tại cơ quan thi hành án hoặc nơi tiếp nhận hồ sơ đất đai.
Trình tự huỷ và cấp mới có các bước riêng của ngành đất đai, mất thời gian nhất định. Nhưng điều quan trọng là người được thi hành không bị kẹt mãi chỉ vì bên kia giữ một cuốn sổ. Việc giữ sổ để gây áp lực vì vậy không mang lại lợi thế gì lâu dài cho người phải thi hành, mà còn làm phát sinh thêm chi phí và có thể bị xử lý vì không chấp hành quyết định.
Phía người phải thi hành cũng nên biết: nếu bạn thật sự đã làm mất bản gốc, hãy nói rõ với chấp hành viên bằng văn bản, kể hoàn cảnh mất, thay vì im lặng. Thái độ hợp tác giúp thủ tục huỷ và cấp mới đi nhanh, giảm chi phí mà cuối cùng chính bạn có thể phải chịu, và tránh bị đánh giá là cố tình không chấp hành bản án.
Bản án buộc làm hoặc không được làm một việc
Một số bản án buộc một bên thực hiện một công việc cụ thể: sửa lại mái nhà đã làm hỏng của hàng xóm, lắp lại đường ống thoát nước, giao bản vẽ thiết kế, hoặc không được làm một việc như không được tiếp tục sử dụng một lối đi. Khi người phải thi hành không thực hiện, chấp hành viên có các bước theo nguyên tắc sau.
Nếu công việc có thể giao cho người khác làm thay, như sửa chữa, lắp đặt, chấp hành viên có thể giao cho cá nhân hoặc tổ chức có điều kiện thực hiện, và người phải thi hành chịu chi phí. Người được thi hành có thể được đề nghị tạm ứng chi phí làm thay, sau đó thu lại từ người phải thi hành bằng các biện pháp đòi tiền. Cách này giúp hồ sơ không phụ thuộc vào thiện chí của bên kia.
Nếu công việc chỉ người phải thi hành làm được, như giao một bản thiết kế chỉ họ có, hoặc nghĩa vụ không được làm một việc, thì không thể thuê người khác thay. Chấp hành viên có thể xử phạt vi phạm hành chính theo quy định và ấn định thời hạn mới; nếu vẫn tiếp tục không thực hiện, có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét trách nhiệm hình sự. Mức phạt và trình tự cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
Chuẩn bị của người được thi hành để việc giao vật suôn sẻ
Bản án giao vật, giấy tờ thường gặp vướng ở khâu thông tin và hiện trạng. Người được thi hành nên:
- Gom mọi giấy tờ mô tả vật: hợp đồng, hoá đơn, giấy đăng ký, ảnh chụp, để chấp hành viên đối chiếu khi thu giữ.
- Cung cấp thông tin về nơi vật đang được giữ, người đang sử dụng; với xe, biển số, màu, đặc điểm dễ nhận.
- Đề nghị áp dụng biện pháp tạm giữ ngay khi có dấu hiệu vật bị di chuyển, bán hoặc làm hỏng.
- Có mặt hoặc cử người được uỷ quyền có mặt khi giao nhận để kiểm tra hiện trạng và ký biên bản.
- Với giấy tờ bị giữ, hỏi chấp hành viên về khả năng đề nghị huỷ và cấp mới nếu không thu hồi được, thay vì chờ đợi vô thời hạn.
- Không tự đến lấy vật, kể cả khi biết nơi để; tự thu giữ có thể bị coi là chiếm giữ trái phép và làm phức tạp hồ sơ.
Bản án giao vật nhìn có vẻ đơn giản hơn bản án đòi tiền, nhưng thực tế hay phát sinh tình huống mới. Chuẩn bị tốt từ đầu giúp tránh phải quay lại toà án lần nữa.
Câu hỏi thường gặp
Bản án buộc trả xe mà bên kia giấu xe thì làm sao?
Người được thi hành cung cấp thông tin về nơi có thể có xe cho chấp hành viên, đề nghị áp dụng biện pháp tạm giữ khi phát hiện. Cố tình giấu vật phải giao theo bản án có thể bị xử lý vi phạm, và khi đủ yếu tố có thể liên quan đến tội không chấp hành án.
Bên kia không trả sổ đỏ theo bản án thì có làm lại được không?
Có hướng giải quyết. Khi chấp hành viên không thu hồi được giấy tờ, có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền huỷ giấy tờ đó và cấp giấy mới cho người được thi hành. Thủ tục cụ thể theo quy định của ngành đất đai và mất thời gian nhất định.
Vật phải trả bị hỏng thì người nhận có được bồi thường không?
Có quyền yêu cầu. Chấp hành viên hướng dẫn hai bên thoả thuận mức bồi thường phần giá trị bị giảm; nếu không thoả thuận được, toà án sẽ giải quyết. Biên bản ghi hiện trạng lúc giao nhận là căn cứ quan trọng nên cần đọc kỹ trước khi ký.
Bản án buộc sửa chữa mà người kia không làm thì ai làm?
Nếu công việc có thể giao cho người khác, chấp hành viên có thể giao cho cá nhân hoặc tổ chức có điều kiện làm thay, chi phí do người phải thi hành chịu. Người được thi hành có thể được đề nghị tạm ứng trước, sau đó thu lại bằng các biện pháp đòi tiền.
Giao gạo, xi măng theo bản án mà bên kia không có hàng thì sao?
Với vật cùng loại, người phải thi hành có thể giao vật khác cùng chủng loại, số lượng, chất lượng. Nếu không có, nghĩa vụ có thể chuyển sang thanh toán bằng giá trị theo bản án hoặc theo thoả thuận, rồi thi hành như một khoản tiền.
Người được thi hành có được tự lấy lại vật khi biết nơi để không?
Không nên. Dù bản án tuyên vật thuộc về bạn, việc tự ý thu giữ khi chưa có chấp hành viên có thể bị coi là chiếm giữ trái phép hoặc gây rối, làm phát sinh tranh chấp mới. Hãy báo nơi để vật cho chấp hành viên và chờ việc cưỡng chế theo trình tự.