Một kiểu tẩu tán tinh vi hơn là không chuyển tài sản đi, mà dựng thêm một chủ nợ "phe mình": lập hợp đồng vay, hợp đồng thế chấp với người quen, hoặc để người quen khởi kiện đòi nợ, nhằm giành phần lớn tiền bán tài sản thi hành án. Bạn có quyền phản đối bằng cách yêu cầu toà tuyên các hợp đồng đó vô hiệu do giả tạo, tham gia vào vụ kiện mà người quen khởi xướng nếu biết kịp, và đề nghị xem xét lại bản án, quyết định dựa trên khoản nợ không có thật theo thủ tục luật định.
Kiểu này nguy hiểm vì nó lợi dụng chính các quy tắc ưu tiên của pháp luật. Bên nhận thế chấp hợp pháp thường được ưu tiên thanh toán từ tài sản bảo đảm; nhiều người cùng được thi hành án thì chia theo thứ tự và tỷ lệ luật định. Một khoản nợ giả được bảo đảm bằng thế chấp có thể "ăn" gần hết giá trị căn nhà trước khi tới lượt bạn. Bài viết giúp bạn nhận diện và phản ứng, đồng thời nói rõ rằng không phải chủ nợ mới nào cũng là chủ nợ giả.
Các khoản nợ được dựng lên như thế nào
Kịch bản thứ nhất là hợp đồng thế chấp ký sau khi có nghĩa vụ với bạn. Con nợ ký hợp đồng vay và thế chấp căn nhà cho một người quen, đăng ký thế chấp, rồi khi chấp hành viên kê biên thì người quen xuất hiện với tư cách bên nhận thế chấp, đòi được trả trước. Tiền vay có thể chưa bao giờ được giao, hoặc giao rồi lại trả về tay con nợ.
Kịch bản thứ hai là giấy vay ghi lùi ngày. Người quen cầm một giấy vay viết tay ghi ngày từ nhiều năm trước, khởi kiện đòi con nợ; con nợ thừa nhận toàn bộ, hai bên hoà giải nhanh tại toà, có quyết định công nhận sự thoả thuận. Người quen trở thành người được thi hành án và chia phần tiền với bạn.
Kịch bản thứ ba là người quen được "ưu tiên" vì là người lao động, người được cấp dưỡng hoặc các nhóm được thanh toán trước theo luật, trong khi quan hệ đó không có thật. Kịch bản này hiếm hơn và có thể liên quan đến hành vi làm giả tài liệu.
Trong mọi kịch bản, mục tiêu là giảm phần tiền tới tay chủ nợ thật, phần còn lại quay về con nợ qua tay người quen.
Dấu hiệu nhận biết khoản nợ dựng lên
Thời điểm xác lập đáng ngờ. Hợp đồng thế chấp ký hoặc đăng ký sau khi bạn khởi kiện, sau bản án sơ thẩm, hay sau khi có quyết định thi hành án; giấy vay ghi ngày cũ nhưng giấy, mực, nội dung không phù hợp thời điểm đó.
Không có dòng tiền thật. Khoản vay lớn nhưng giao bằng tiền mặt, không chứng từ rút tiền, không có ai chứng kiến, người cho vay không có khả năng tài chính tương xứng.
Quan hệ gần gũi giữa hai bên. Người cho vay là anh em, bạn thân, người làm công của con nợ; hai bên vẫn qua lại bình thường dù "đang kiện nhau".
Con nợ thừa nhận ngay, không tranh cãi. Trong vụ kiện của người quen, con nợ nhận nợ toàn bộ, không đòi xem chứng cứ, hoà giải chóng vánh, trái ngược với thái độ khi bị bạn kiện.
Khoản nợ "vừa khít" giá trị tài sản. Số tiền vay hoặc thế chấp gần bằng giá trị tài sản bị kê biên, đủ để sau khi trả cho người quen thì không còn gì cho bạn.
Phản đối ở đâu, theo thủ tục nào
Cách phản đối phụ thuộc vào việc khoản nợ giả đang ở dạng nào.
| Khoản nợ giả ở dạng | Cách phản đối | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hợp đồng vay, thế chấp chưa ra toà | Khởi kiện yêu cầu tuyên hợp đồng vô hiệu do giả tạo; đề nghị chấp hành viên chưa thanh toán ưu tiên cho bên nhận thế chấp trong lúc toà giải quyết | Thời hiệu yêu cầu tuyên giao dịch giả tạo vô hiệu không bị hạn chế theo Bộ luật Dân sự 2015 |
| Vụ kiện của người quen đang được toà giải quyết | Đề nghị toà đưa bạn vào với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan khi quyền lợi của bạn bị ảnh hưởng trực tiếp | Toà quyết định; cung cấp chứng cứ về khoản nợ của bạn và dấu hiệu giả tạo |
| Đã có bản án, quyết định công nhận thoả thuận | Gửi đơn đề nghị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm khi có căn cứ | Thời hạn đề nghị có giới hạn, chuẩn bị hồ sơ sớm |
| Có dấu hiệu làm giả giấy tờ | Gửi tin báo tới cơ quan điều tra | Chỉ báo khi có căn cứ; báo sai sự thật có thể bị xử lý |
Song song với các thủ tục trên, bạn nên gửi văn bản cho chấp hành viên nêu rõ việc mình phản đối khoản nợ của người quen và đã hoặc sẽ khởi kiện, để chấp hành viên cân nhắc khi phân chia tiền.
Thứ tự thanh toán và chỗ khoản nợ giả chen vào
Khi tiền bán tài sản được chia cho nhiều người, Luật Thi hành án dân sự hiện hành quy định thứ tự: một số khoản được trừ trước như chi phí cưỡng chế, các khoản được ưu tiên theo luật như cấp dưỡng, tiền lương, bồi thường tính mạng, sức khoẻ; bên nhận thế chấp, cầm cố được ưu tiên từ chính tài sản bảo đảm; các khoản còn lại chia theo tỷ lệ. Chi tiết thứ tự này bạn đối chiếu văn bản hiện hành và bài về thứ tự thanh toán trong danh mục thoả thuận, nhận tiền của trang.
Khoản nợ giả thường chen vào ở hai chỗ. Chỗ thứ nhất là ưu tiên của bên nhận thế chấp: nếu hợp đồng thế chấp được coi là hợp lệ, bên nhận thế chấp có thể được trả trước toàn bộ phần nợ được bảo đảm. Chỗ thứ hai là chia theo tỷ lệ: một người quen có bản án đòi khoản nợ lớn sẽ được chia phần lớn trong số tiền còn lại.
Hiểu được chỗ chen vào giúp bạn ưu tiên đúng: với thế chấp, việc yêu cầu tuyên hợp đồng vô hiệu là cấp bách nhất; với khoản nợ đã thành bản án, con đường là xem xét lại bản án và cần chuẩn bị nhanh vì thời hạn có giới hạn.
Các bước khi phát hiện
Phản ứng nhanh và có văn bản là yếu tố quyết định trong loại tình huống này.
- Yêu cầu chấp hành viên cung cấp thông tin về các chủ nợ khác, hợp đồng thế chấp và yêu cầu thanh toán ưu tiên đã nhận, trong phạm vi bạn được biết theo quy định.
- Gửi văn bản phản đối cho chấp hành viên, nêu dấu hiệu giả tạo và đề nghị chưa phân chia tiền cho khoản nợ đang bị phản đối trong thời gian bạn khởi kiện.
- Lập dòng thời gian: ngày phát sinh nghĩa vụ với bạn, các mốc vụ án của bạn, ngày ký và đăng ký thế chấp, ngày người quen khởi kiện.
- Khởi kiện yêu cầu tuyên hợp đồng vay, thế chấp vô hiệu, hoặc gửi đơn đề nghị xem xét lại bản án, quyết định, tuỳ dạng khoản nợ.
- Đề nghị toà thu thập chứng cứ về dòng tiền mà bạn không tự lấy được, như sao kê của người cho vay quanh ngày giao tiền.
- Nếu có dấu hiệu làm giả tài liệu, cân nhắc gửi tin báo tới cơ quan điều tra, kèm bản sao tài liệu nghi giả.
Ví dụ giả định: chị M. ở Hưng Yên thắng kiện đòi tiền. Khi căn nhà của con nợ bị kê biên, một người anh họ xuất hiện với hợp đồng thế chấp đăng ký ba tuần sau ngày xử sơ thẩm. Chị gửi văn bản phản đối cho chấp hành viên ngay trong tuần, khởi kiện yêu cầu tuyên hợp đồng vô hiệu và đề nghị toà yêu cầu cung cấp chứng từ giao tiền vay.
Chứng cứ về dòng tiền: thứ quyết định vụ việc
Khoản nợ thật luôn để lại dấu vết tiền đi từ người cho vay sang con nợ. Khoản nợ dựng lên thường thiếu đúng phần này, nên hồ sơ phản đối nên xoay quanh câu hỏi tiền ở đâu ra và đi đâu.
- Người cho vay lấy tiền từ đâu: tài khoản nào, rút ngày nào, có bán tài sản gì để có tiền không. Đề nghị toà yêu cầu người cho vay chứng minh.
- Tiền được giao thế nào: chuyển khoản hay tiền mặt, ai chứng kiến, giao ở đâu. Khoản lớn giao tiền mặt không người chứng kiến là điểm đáng hỏi.
- Con nợ dùng tiền vay vào việc gì: trả ai, mua gì. Nếu không giải thích được, khoản vay khó thuyết phục.
- Lịch sử quan hệ vay mượn giữa hai bên: trước đó có từng vay trả không, có trả lãi không, có giấy tờ gì.
- Hành vi sau khi "vay": người cho vay có đòi nợ không, có nhắc nợ bằng tin nhắn, có khởi kiện sớm hay chỉ xuất hiện đúng lúc tài sản bị kê biên.
Bạn không tự thu thập được sao kê của người khác; nhưng bạn nêu được câu hỏi đúng để toà yêu cầu các bên trả lời. Một câu hỏi đúng chỗ đôi khi có sức nặng hơn nhiều trang suy đoán.
Không phải chủ nợ mới nào cũng là giả
Một người đang khó khăn tài chính thường nợ nhiều nơi cùng lúc. Việc xuất hiện thêm chủ nợ khác, kể cả là người quen, không tự nó chứng minh điều gì. Ngân hàng nhận thế chấp từ trước khi bạn cho vay, nhà cung cấp hàng có hoá đơn đầy đủ, người lao động bị nợ lương có bảng chấm công, đều là chủ nợ thật và có quyền như bạn, có khi được ưu tiên hơn bạn.
Khi phản đối, hãy nhắm vào những khoản có dấu hiệu cụ thể, không phản đối tràn lan. Phản đối khoản nợ thật vừa tốn án phí, vừa làm chậm việc phân chia tiền cho chính bạn. Người làm nghề thường khuyên kiểm tra chứng từ của từng khoản trước, rồi chỉ theo đuổi những khoản không giải thích được dòng tiền.
Cũng nên nhớ người quen của con nợ có thể là người cho vay thật, chỉ là cho vay vào lúc không thuận lợi cho bạn. Một khoản vay có giấy tờ, có chứng từ rút tiền từ ngân hàng của người cho vay, có mục đích sử dụng rõ ràng như trả viện phí, thì dù ký sau bản án vẫn khó bị coi là giả. Trường hợp đó, điều bạn có thể đặt câu hỏi là việc thế chấp tài sản đang có nghĩa vụ thi hành án có phù hợp quy định hay không, chứ không phải khoản vay có thật hay không.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng thế chấp đã đăng ký thì có bị tuyên vô hiệu không?
Có thể. Việc đăng ký thế chấp xác lập hiệu lực đối kháng với người thứ ba, nhưng không làm cho một giao dịch giả tạo trở nên hợp pháp. Nếu chứng minh được hợp đồng vay và thế chấp được lập nhằm trốn tránh nghĩa vụ với bạn, toà có thể tuyên vô hiệu.
Ngân hàng nhận thế chấp sau khi có bản án thì có bị coi là giả không?
Không đương nhiên. Ngân hàng thường là bên nhận thế chấp có quy trình thẩm định và giải ngân thật. Câu hỏi là tiền vay đi đâu và ngân hàng có biết hay không. Nếu ngân hàng ngay tình, quyền lợi của ngân hàng được cân nhắc bảo vệ; bạn có thể nhắm vào việc con nợ dùng tiền vay để né nghĩa vụ.
Người quen kiện con nợ và hoà giải thành ở toà, làm sao bạn biết?
Thường bạn chỉ biết khi người quen nộp yêu cầu thi hành án và chấp hành viên phải phân chia tiền. Vì vậy hãy hỏi chấp hành viên định kỳ về các yêu cầu thi hành án khác đối với cùng người phải thi hành án, và yêu cầu được biết căn cứ của các yêu cầu đó theo quy định.
Có thể yêu cầu chấp hành viên tạm dừng chia tiền cho khoản nợ đáng ngờ không?
Bạn có thể gửi văn bản đề nghị kèm chứng cứ và thông báo thụ lý vụ kiện của mình. Việc chấp hành viên có tạm dừng hay không phụ thuộc quy định hiện hành và tình huống cụ thể; văn bản của bạn ít nhất ghi nhận rằng khoản nợ đang bị tranh chấp.
Dựng khoản nợ giả có bị xử lý hình sự không?
Tuỳ hành vi cụ thể. Làm giả tài liệu, gian dối trong tố tụng hoặc tẩu tán tài sản đang bị kê biên có thể có dấu hiệu tội phạm theo Bộ luật Hình sự. Việc đánh giá thuộc cơ quan tiến hành tố tụng; bạn chỉ nên gửi tin báo khi có căn cứ và trình bày đúng sự thật.
Nếu khoản nợ của người quen là thật nhưng được ưu tiên hơn bạn thì sao?
Khi khoản nợ có thật và được bảo đảm hợp pháp từ trước, bên nhận bảo đảm được ưu tiên từ tài sản đó theo luật. Bạn nhận phần còn lại theo thứ tự và tỷ lệ. Lúc này nên tập trung tìm tài sản, nguồn thu khác của con nợ thay vì phản đối khoản nợ thật.