Thi hành án dân sự có hai đường vào: cơ quan thi hành án tự ra quyết định thi hành đối với các khoản thuộc về Nhà nước hoặc do toà quyết định trả lại, và chỉ ra quyết định thi hành theo đơn đối với các khoản một bên phải trả cho bên kia. Nghĩa là phần tiền nợ, tiền bồi thường, tiền cấp dưỡng, nghĩa vụ giao nhà mà bạn được hưởng sẽ nằm yên nếu bạn không nộp đơn.
Nhiều người thắng kiện tưởng toà xử xong thì Nhà nước tự đi đòi giúp, rồi một hai năm sau mới phát hiện hồ sơ chưa hề được mở. Bài này hướng dẫn đọc từng dòng trong phần quyết định để phân loại, giải thích trường hợp một người vừa được nhận vừa phải nộp, và liệt kê những việc nên làm ngay sau khi bản án có hiệu lực. Danh mục việc chủ động theo luật hiện hành có thể được điều chỉnh khi luật sửa đổi; đối chiếu bản mới nhất.
Hai đường vào hồ sơ thi hành án
Luật Thi hành án dân sự phân biệt hai cơ chế vì lợi ích đứng sau từng khoản tiền khác nhau. Với án phí, tiền phạt, tiền tịch thu, Nhà nước là bên được hưởng, nên cơ quan thi hành án có trách nhiệm tự theo đuổi mà không chờ ai yêu cầu. Với khoản một người phải trả cho người khác, luật tôn trọng quyền tự định đoạt: người được hưởng có thể muốn đòi ngay, muốn chờ, muốn thoả thuận riêng, thậm chí muốn bỏ qua. Vì vậy cơ quan nhà nước chỉ vào cuộc khi người đó lên tiếng bằng đơn.
Hai cơ chế chạy song song trên cùng một bản án. Một bản án đòi nợ điển hình có thể sinh ra một hồ sơ chủ động thu án phí của bên thua, một hồ sơ chủ động trả lại tiền tạm ứng án phí cho bên thắng, và một hồ sơ theo đơn để thu tiền nợ cho bên thắng. Ba hồ sơ có thể do cùng một chấp hành viên phụ trách nhưng có quyết định riêng.
Toà án có trách nhiệm chuyển giao bản án, quyết định đã có hiệu lực cho cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền. Việc chuyển giao này phục vụ phần chủ động; nó không thay cho đơn của bạn. Bản án nằm trong tủ hồ sơ của cơ quan thi hành án không có nghĩa là phần của bạn đang được thi hành.
Nhóm việc cơ quan thi hành án tự ra quyết định
Án phí, lệ phí toà án. Bên nào bị tuyên phải chịu án phí thì sẽ nhận quyết định thi hành án chủ động, kể cả bên thắng kiện một phần. Đây là lý do có người thắng kiện vẫn nhận giấy mời của cơ quan thi hành án về khoản phải nộp của chính mình.
Tiền phạt, truy thu, tịch thu. Hình phạt tiền, khoản truy thu tiền hoặc tài sản do phạm tội mà có, tịch thu sung quỹ nhà nước, tịch thu tiêu huỷ vật chứng, thu hồi tài sản thuộc diện sung quỹ. Phần lớn xuất hiện trong bản án hình sự.
Trả lại tiền, tài sản cho đương sự. Đây là khoản toà quyết định trả lại cho đương sự số tiền, tài sản đang bị tạm giữ, ví dụ tiền tạm ứng án phí đã nộp, vật chứng không còn cần giữ. Cần phân biệt với việc bên này phải trả lại tài sản cho bên kia theo tranh chấp; trường hợp sau vẫn cần đơn.
Quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Khi toà ra quyết định phong toả tài khoản hay cấm chuyển dịch tài sản trong lúc giải quyết vụ án, cơ quan thi hành án thi hành ngay, không chờ đơn.
Quyết định trong thủ tục phá sản. Một số quyết định của toà trong thủ tục phá sản cũng thuộc diện chủ động. Đây là mảng có luật riêng, nên khi doanh nghiệp đối tác lâm vào phá sản bạn cần đọc thêm quy định chuyên ngành.
Nhóm việc chỉ chạy khi có đơn
Mọi khoản còn lại mà một đương sự được hưởng từ đương sự khác đều thuộc diện theo đơn. Những loại hay gặp nhất:
- Trả nợ tiền vay, tiền hàng, tiền thuê nhà, tiền góp vốn, kèm tiền lãi theo bản án.
- Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, kể cả phần bồi thường cho người bị hại trong bản án hình sự.
- Cấp dưỡng nuôi con, cấp dưỡng cho cha mẹ hoặc vợ chồng sau ly hôn.
- Trả lương, trợ cấp thôi việc, bồi thường cho người lao động bị chấm dứt hợp đồng trái luật.
- Giao nhà, trả đất, chia tài sản chung, giao giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
- Buộc tháo dỡ công trình, buộc làm hoặc không làm một việc, buộc xin lỗi, cải chính công khai.
- Giao con cho người được trực tiếp nuôi theo quyết định của toà.
- Nghĩa vụ trong quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự hoặc công nhận kết quả hoà giải thành.
Phần bồi thường cho người bị hại trong vụ án hình sự là chỗ nhiều người hiểu nhầm nhất: hình phạt tù do cơ quan khác thi hành, án phí và tiền phạt do cơ quan thi hành án dân sự chủ động thu, còn tiền bồi thường cho bị hại thì bị hại hoặc gia đình phải làm đơn.
Đọc phần quyết định của bản án: ví dụ phân loại từng dòng
Dưới đây là một phần quyết định giả định của bản án tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hoá, tách theo từng dòng. Cách làm này áp dụng được cho bất kỳ bản án nào bạn đang cầm.
| Dòng tuyên trong bản án (ví dụ giả định) | Loại | Ai phải làm gì |
|---|---|---|
| Buộc công ty X trả cho bà A tiền hàng còn nợ | Theo đơn | Bà A làm đơn yêu cầu |
| Buộc công ty X trả tiền lãi chậm thanh toán tính đến ngày xét xử | Theo đơn | Ghi vào cùng đơn với tiền hàng |
| Kể từ ngày bà A có đơn yêu cầu thi hành án, công ty X còn phải chịu lãi trên số tiền chậm trả | Theo đơn | Đơn là mốc bắt đầu tính lãi |
| Công ty X phải chịu án phí sơ thẩm | Chủ động | Cơ quan thi hành án tự ra quyết định thu |
| Hoàn trả cho bà A tiền tạm ứng án phí đã nộp | Chủ động | Bà A mang biên lai đến nhận khi có thông báo |
| Bác yêu cầu phản tố của công ty X | Không phải thi hành | Không sinh nghĩa vụ |
Dòng "bác yêu cầu" không tạo ra việc gì để thi hành, nhưng giúp bạn hiểu phạm vi những gì không thể đòi. Dòng về lãi chậm thi hành là dòng nhiều người bỏ quên, trong khi nó gắn trực tiếp với ngày bạn nộp đơn.
Một bản án, hai vai: khi bạn vừa được nhận vừa phải nộp
Trong vụ thắng một phần, bạn có thể vừa là người được thi hành án với khoản tiền bên kia phải trả, vừa là người phải thi hành án với phần án phí tương ứng phần yêu cầu không được chấp nhận. Hai vai này đi theo hai hồ sơ độc lập. Phần án phí của bạn sẽ được thi hành chủ động dù bạn chưa nộp đơn đòi phần của mình, và dù bên kia chưa trả cho bạn đồng nào.
Nhiều người bực mình khi nhận giấy báo nộp án phí trong lúc chưa đòi được tiền, rồi chần chừ. Cách làm hợp lý là tách bạch: nộp phần án phí của mình theo thông báo để tránh bị áp dụng biện pháp cưỡng chế, đồng thời nộp đơn yêu cầu thi hành phần được hưởng. Nếu cần, hỏi chấp hành viên về khả năng xử lý các khoản trên cùng bản án theo quy định, nhưng đừng tự coi khoản bên kia nợ mình là lý do không nộp án phí.
Ở chiều ngược lại, tiền tạm ứng án phí bạn đã nộp khi khởi kiện thường được toà tuyên hoàn trả nếu bạn thắng. Khoản này được trả theo cơ chế chủ động, nhưng bạn vẫn phải có mặt hoặc làm thủ tục nhận, mang theo biên lai thu tiền tạm ứng và giấy tờ tuỳ thân. Giữ biên lai cẩn thận từ ngày khởi kiện là việc nhỏ nhưng tiết kiệm nhiều công sức về sau.
Ba hiểu lầm khiến người thắng kiện mất thời gian
"Toà xử xong thì Nhà nước tự đi đòi." Chỉ đúng với các khoản thuộc diện chủ động. Khoản bạn được hưởng từ bên kia cần đơn; không có đơn, hồ sơ không mở, chấp hành viên không có căn cứ xác minh tài sản hay phong toả tài khoản của bên kia vì quyền lợi của bạn.
"Cơ quan thi hành án đã gọi mình lên làm việc, vậy là hồ sơ của mình đang chạy." Có thể bạn được mời vì phần án phí mình phải nộp, hoặc để nhận lại tiền tạm ứng án phí. Hỏi rõ số quyết định và nội dung buổi làm việc. Nếu chưa có quyết định thi hành án theo đơn cho khoản nợ, hồ sơ đòi tiền của bạn vẫn chưa tồn tại.
"Bên kia đang ngồi tù thì không cần làm đơn, đằng nào cũng không có tiền." Việc chấp hành án phạt tù không xoá nghĩa vụ dân sự. Người phải thi hành có thể có tài sản, thu nhập, phần thừa kế, hoặc có tài sản sau khi ra trại. Nộp đơn trong thời hiệu là giữ quyền; việc có thu được ngay hay không là chuyện xác minh sau. Nếu kết quả là chưa có điều kiện thi hành, hồ sơ vẫn được theo dõi để xác minh lại theo quy định.
Việc nên làm ngay khi bản án có hiệu lực
Nếu bạn là người được hưởng quyền theo bản án, trình tự dưới đây giúp không bỏ sót phần nào:
- Lấy bản án hoặc quyết định có hiệu lực, đánh dấu từng dòng trong phần quyết định như bảng ví dụ ở trên.
- Tách các dòng theo đơn ra một trang riêng, ghi số tiền, tài sản, công việc cụ thể.
- Kiểm xem bản án có câu về lãi chậm thi hành không, mốc tính từ đâu.
- Liệt kê thông tin bạn biết về tài sản, thu nhập, nơi làm việc của bên phải thi hành.
- Làm đơn yêu cầu và nộp tại cơ quan thi hành án có thẩm quyền, giữ giấy biên nhận.
- Theo dõi thông báo về khoản hoàn trả tạm ứng án phí nếu có, và nộp đúng hạn khoản án phí của mình nếu bị tuyên.
- Ghi chép ngày tháng mọi lần làm việc với cơ quan thi hành án vào một cuốn sổ hoặc tệp riêng.
Nếu bạn là bên phải thi hành, trình tự cũng tương tự theo chiều ngược lại: biết rõ khoản nào sẽ bị thi hành chủ động để chuẩn bị, khoản nào phụ thuộc vào việc bên kia có đơn hay không, và cân nhắc tự nguyện thi hành để tránh chi phí cưỡng chế.
Câu hỏi thường gặp
Toà đã gửi bản án cho cơ quan thi hành án rồi, có cần nộp đơn nữa không?
Cần, nếu khoản bạn được hưởng thuộc diện theo đơn. Việc toà chuyển giao bản án phục vụ các khoản thi hành chủ động như án phí, tiền phạt. Với khoản nợ, bồi thường, cấp dưỡng, cơ quan thi hành án chỉ ra quyết định khi có đơn của người được thi hành hoặc người đại diện hợp pháp.
Bản án hình sự tuyên bồi thường cho gia đình bị hại thì ai đi đòi?
Phần bồi thường cho bị hại là khoản dân sự trong bản án hình sự và thuộc diện thi hành theo đơn. Bị hại hoặc người đại diện, người thừa kế của bị hại cần làm đơn yêu cầu gửi cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền. Việc bị cáo đang chấp hành án phạt tù không làm mất nghĩa vụ bồi thường.
Nếu không muốn đòi ngay thì có bị mất quyền không?
Bạn có quyền chờ, nhưng quyền yêu cầu thi hành án có thời hiệu. Quá thời hiệu mà không có lý do chính đáng thì có thể mất quyền yêu cầu cơ quan nhà nước cưỡng chế thay mình. Ngoài ra, chờ lâu thì tài sản của bên kia có thể thay đổi và lãi chậm thi hành tính từ ngày có đơn cũng bắt đầu muộn hơn.
Quyết định công nhận thuận tình ly hôn có phần chia tài sản thì thuộc loại nào?
Phần chia tài sản, cấp dưỡng trong quyết định công nhận thuận tình ly hôn là nghĩa vụ giữa các bên, nên thuộc diện theo đơn. Nếu một bên không tự giao tài sản hoặc không cấp dưỡng như đã thoả thuận, bên kia làm đơn yêu cầu thi hành án dựa trên quyết định đó như với một bản án.
Tiền tạm ứng án phí được hoàn trả thì nhận ở đâu?
Thường nhận tại cơ quan thi hành án dân sự đang giữ khoản tiền này, sau khi có quyết định thi hành án chủ động. Bạn mang biên lai thu tiền tạm ứng án phí, giấy tờ tuỳ thân và bản án. Nếu mất biên lai, hỏi cơ quan thi hành án về cách xác nhận thay thế theo hồ sơ lưu.