Khi người phải thi hành án đang làm ăn, cách tẩu tán hay gặp là để việc kinh doanh tiếp tục nhưng chuyển "vỏ pháp lý" sang người khác: đổi chủ hộ kinh doanh sang vợ hoặc con, chuyển hàng hoá, máy móc, khách hàng sang một công ty mới, hoặc chuyển nhượng phần vốn góp với giá tượng trưng. Những giao dịch này vẫn có thể bị xem xét như giao dịch nhằm trốn tránh nghĩa vụ, và tài sản thật của con nợ (máy móc, hàng hoá, phần vốn góp, tiền thu được) vẫn có thể được xác định để thi hành án.
Điểm khó của kiểu tẩu tán này là nó trộn lẫn tài sản của cá nhân con nợ với tài sản của một chủ thể khác về mặt pháp lý. Một công ty trách nhiệm hữu hạn là pháp nhân độc lập, tài sản của công ty không phải tài sản của thành viên. Ngược lại, hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân, tài sản dùng kinh doanh vẫn là tài sản của cá nhân hoặc các thành viên hộ. Hiểu đúng sự khác nhau này là bước đầu tiên để biết tài sản nào đòi được, tài sản nào không.
Hộ kinh doanh và công ty: tài sản thuộc về ai
Bảng dưới tóm tắt nguyên lý chung. Pháp luật về doanh nghiệp và hộ kinh doanh đã được sửa đổi trong những năm gần đây, bạn nên đối chiếu quy định hiện hành khi áp dụng.
| Mô hình | Tài sản kinh doanh thuộc về | Ý nghĩa với thi hành án |
|---|---|---|
| Hộ kinh doanh do con nợ đứng tên | Cá nhân con nợ (và các thành viên hộ nếu có góp) | Hàng hoá, máy móc, tiền thu được có thể bị kê biên, khấu trừ như tài sản cá nhân |
| Công ty TNHH một thành viên do con nợ làm chủ | Công ty, là pháp nhân riêng | Xử lý phần vốn góp của con nợ, cổ tức, lợi nhuận được chia; không lấy thẳng tài sản công ty |
| Công ty nhiều thành viên, cổ phần, con nợ góp vốn | Công ty | Xử lý phần vốn góp, cổ phần của con nợ và các quyền tài sản phát sinh |
| Doanh nghiệp tư nhân do con nợ làm chủ | Chủ doanh nghiệp tư nhân chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản | Tài sản doanh nghiệp tư nhân và tài sản riêng của chủ đều có thể bị xử lý |
| Bản án buộc chính công ty trả nợ | Công ty | Thi hành vào tài sản công ty; người quản lý không phải trả thay, trừ khi luật quy định khác |
Đọc kỹ bản án: người phải thi hành là cá nhân hay công ty. Nhiều chủ nợ nhầm lẫn và đề nghị kê biên nhầm chủ thể, khiến hồ sơ bị kéo dài.
Những cách chuyển việc kinh doanh hay gặp
Đổi người đứng tên hộ kinh doanh. Con nợ chấm dứt hộ kinh doanh của mình, người vợ hoặc con lập hộ kinh doanh mới cùng địa điểm, cùng ngành nghề, cùng tên gọi quen thuộc. Hàng hoá, máy móc trong cửa hàng vẫn nguyên chỗ cũ.
Lập công ty mới và chuyển tài sản sang. Con nợ hoặc người thân lập công ty, rồi "bán" hàng tồn, máy móc, xe tải của con nợ cho công ty với giá thấp hoặc ghi nợ không bao giờ trả. Khách hàng được báo từ nay ký hợp đồng với công ty mới.
Chuyển nhượng phần vốn góp, cổ phần. Con nợ chuyển phần vốn góp trong một công ty đang hoạt động tốt cho người thân với giá danh nghĩa, đôi khi ngay trước khi chấp hành viên xác minh.
Chuyển hợp đồng thuê mặt bằng, giấy phép con. Hợp đồng thuê mặt bằng, các giấy phép ngành nghề có điều kiện được chuyển sang tên người khác để cửa hàng vẫn hoạt động mà con nợ không còn quyền gì trên giấy.
Rút tiền khỏi công ty dưới dạng chi phí. Nếu bản án buộc công ty trả nợ, người quản lý có thể rút tiền khỏi công ty bằng các khoản chi không có thật, trả lương cao bất thường cho người nhà, rồi để công ty "rỗng".
Lần theo tài sản: bắt đầu từ cái nhìn thấy được
Với kiểu tẩu tán này, bạn có lợi thế là việc kinh doanh vẫn diễn ra công khai. Cửa hàng ở đâu, bán gì, xe nào chở hàng, ai đứng quầy, ai giao dịch với khách, tất cả đều là thông tin nhìn thấy được từ nơi công cộng. Hãy ghi lại một cách hợp pháp: ảnh chụp mặt tiền, lời xác nhận của khách hàng, các hoá đơn bạn từng nhận từ con nợ trước đây.
Thông tin đăng ký doanh nghiệp như tên công ty, người đại diện theo pháp luật, địa chỉ trụ sở, ngành nghề được công khai trên cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Việc tra cứu thông tin công khai là hợp pháp. Thông tin về thành viên góp vốn, giao dịch nội bộ, sổ sách kế toán thì không công khai; bạn đề nghị chấp hành viên xác minh hoặc đề nghị toà thu thập trong vụ kiện.
Đặt các thông tin đó cạnh dòng thời gian của vụ nợ. Công ty mới được thành lập khi nào, hộ kinh doanh cũ chấm dứt khi nào, máy móc được bán cho công ty mới khi nào, so với ngày khởi kiện, ngày xử và ngày có quyết định thi hành án. Sự trùng khớp thời gian thường là chứng cứ mạnh nhất.
Hướng xử lý theo từng tình huống
Mỗi tình huống có công cụ chính khác nhau. Các bước dưới đây là định hướng, cách làm cụ thể do chấp hành viên và toà quyết định theo hồ sơ.
- Hàng hoá, máy móc vẫn của con nợ trên thực tế: đề nghị chấp hành viên xác minh tại địa điểm kinh doanh và kê biên. Nếu người mới tự nhận là chủ, chấp hành viên thông báo để bạn khởi kiện xác định quyền sở hữu.
- Tài sản đã "bán" cho công ty mới với giá bất thường: khởi kiện yêu cầu tuyên hợp đồng mua bán vô hiệu do nhằm trốn tránh nghĩa vụ; đề nghị biện pháp ngăn công ty mới bán tiếp.
- Phần vốn góp đã chuyển nhượng cho người thân: khởi kiện yêu cầu tuyên hợp đồng chuyển nhượng vô hiệu; đề nghị chấp hành viên tạm dừng việc đăng ký thay đổi thành viên nếu còn kịp.
- Con nợ vẫn nhận tiền từ công ty mới dưới dạng lương, thù lao, lợi nhuận: đề nghị trừ vào thu nhập hoặc yêu cầu công ty giữ lại khoản phải trả cho con nợ.
- Công ty là người phải thi hành án nhưng bị rút tiền: đề nghị chấp hành viên xác minh sổ sách, xem xét các khoản chi bất thường; tuỳ trường hợp có thể yêu cầu mở thủ tục phá sản, trong đó có cơ chế xem xét giao dịch bị coi là vô hiệu trước khi mở thủ tục.
Thủ tục phá sản là con đường riêng với nhiều quy định đặc thù, chỉ nên cân nhắc khi công ty mất khả năng thanh toán và có nhiều chủ nợ; danh mục trường hợp đặc biệt của trang có bài liên quan.
Công bằng với người vợ, người con đang kinh doanh
Không phải mọi cửa hàng của người thân con nợ đều là tài sản tẩu tán. Có người vợ thật sự tự kinh doanh từ trước, bằng vốn riêng, với khách hàng riêng. Có người con lớn lên trong nghề của cha mẹ và mở tiệm riêng bằng công sức của mình. Nếu chỉ dựa vào quan hệ gia đình để đề nghị kê biên, bạn dễ bị bác và có thể phải chịu trách nhiệm khi gây thiệt hại.
Những câu hỏi giúp phân biệt: cửa hàng của người thân có từ khi nào, vốn từ đâu, người thân có thực sự điều hành không hay con nợ vẫn quyết định mọi việc, tài sản trong cửa hàng có phải chính là tài sản trước đây của con nợ không. Câu trả lời nghiêng về phía con nợ thì mới đáng theo đuổi.
Với người thân đang đứng tên kinh doanh, nếu thật sự chỉ là người đứng tên cho con nợ, việc giữ tài sản bằng cách khai không đúng với cơ quan thi hành án hay toà có thể kéo họ vào trách nhiệm pháp lý riêng. Trình bày trung thực và tách bạch phần của mình là cách tự bảo vệ tốt nhất.
Chuẩn bị hồ sơ và sai lầm cần tránh
Hồ sơ dạng này thường dày, nên sắp xếp theo nhóm ngay từ đầu.
- Nhóm bản án và quyết định thi hành án, ghi rõ người phải thi hành là cá nhân hay doanh nghiệp.
- Nhóm thông tin đăng ký kinh doanh công khai của hộ kinh doanh cũ, hộ kinh doanh mới, công ty mới, kèm ngày tra cứu.
- Nhóm chứng cứ về hoạt động thực tế: ảnh địa điểm, hoá đơn, hợp đồng con nợ từng ký với bạn và khách hàng khác nếu có được hợp pháp.
- Dòng thời gian một trang đặt các sự kiện kinh doanh cạnh các mốc của vụ nợ.
- Sai lầm cần tránh: đến cửa hàng gây rối, đe doạ nhân viên, chặn xe hàng; đăng bài bêu tên cửa hàng của người thân con nợ; đề nghị kê biên tài sản của công ty khi bản án chỉ buộc cá nhân trả nợ.
Hồ sơ có nhiều pháp nhân, nhiều lần chuyển nhượng vốn, hoặc tài sản ở nhiều tỉnh thường cần người làm nghề về doanh nghiệp và thi hành án cùng xem.
Ví dụ giả định: xưởng mộc đổi chủ trong một tháng
Anh K. ở Phú Thọ thắng kiện buộc chủ một xưởng mộc trả tiền gỗ đã giao. Xưởng hoạt động dưới dạng hộ kinh doanh đứng tên chủ xưởng. Trong thời hạn tự nguyện thi hành án, chủ xưởng chấm dứt hộ kinh doanh; một tuần sau, con trai ông lập công ty mới, trụ sở đúng địa chỉ xưởng cũ, ngành nghề như cũ. Máy cưa, máy bào, xe tải được lập hợp đồng "bán" cho công ty với giá rất thấp, ghi là trả dần.
Anh K. tra thông tin đăng ký công khai của công ty mới, chụp ảnh xưởng vẫn hoạt động với cùng thợ, cùng xe, và giữ lại các hoá đơn mà xưởng cũ từng xuất cho anh có ghi rõ thông tin máy móc. Anh gửi đề nghị cho chấp hành viên xác minh tại xưởng và tạm giữ máy móc, xe tải; đồng thời chuẩn bị khởi kiện yêu cầu tuyên hợp đồng mua bán máy móc vô hiệu.
Khi xác minh, chấp hành viên ghi nhận người con chưa trả đồng nào theo hợp đồng và chủ xưởng vẫn trực tiếp điều hành. Đó là những chi tiết thường giúp toà đánh giá mục đích của giao dịch. Còn kết quả cuối cùng vẫn tuỳ chứng cứ hai bên đưa ra tại phiên toà.
Câu hỏi thường gặp
Con nợ đóng hộ kinh doanh rồi vợ mở hộ mới cùng chỗ thì có kê biên được hàng hoá không?
Có thể, nếu chứng minh được hàng hoá, máy móc trong cửa hàng thực chất vẫn là tài sản của con nợ hoặc là tài sản chung vợ chồng mà con nợ có phần. Chấp hành viên xác minh tại chỗ; nếu người vợ phản đối, việc xác định quyền sở hữu có thể phải qua toà.
Có lấy tài sản của công ty để trả nợ cá nhân của giám đốc được không?
Thông thường không. Công ty là pháp nhân độc lập, tài sản công ty không phải tài sản của giám đốc hay thành viên. Thứ có thể xử lý là phần vốn góp, cổ phần và các khoản thu nhập mà người phải thi hành án nhận từ công ty, trừ khi chứng minh được tài sản đã bị chuyển vào công ty bằng giao dịch nhằm né nợ.
Chuyển nhượng phần vốn góp có cần sự đồng ý của chấp hành viên không?
Không cần nếu chưa có biện pháp nào. Nhưng khi chấp hành viên đã ra quyết định tạm dừng việc chuyển nhượng hoặc đã kê biên phần vốn góp, việc chuyển nhượng sau đó là vi phạm. Vì vậy bạn nên đề nghị biện pháp ngăn chặn sớm khi biết con nợ có phần vốn góp.
Tra cứu thông tin công ty mới của con nợ có hợp pháp không?
Tra cứu thông tin đăng ký doanh nghiệp được công khai trên cổng thông tin chính thức là hợp pháp. Thông tin không công khai như sổ sách, sao kê, danh sách khách hàng thì chỉ cơ quan có thẩm quyền mới có quyền yêu cầu; bạn đề nghị chấp hành viên hoặc toà thu thập.
Nếu công ty phải thi hành án tuyên bố giải thể thì sao?
Doanh nghiệp chỉ được giải thể khi bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác. Nếu công ty không trả được nợ, việc giải thể không thể hoàn tất đúng luật, và chủ nợ có thể cân nhắc yêu cầu mở thủ tục phá sản. Bạn nên theo dõi thông tin đăng ký doanh nghiệp để phản ứng kịp.
Người quản lý công ty rút tiền làm công ty rỗng có phải chịu trách nhiệm không?
Người quản lý có thể phải chịu trách nhiệm nếu có hành vi vi phạm nghĩa vụ người quản lý, gây thiệt hại cho công ty và chủ nợ, hoặc nếu hành vi có dấu hiệu tội phạm. Việc xác định trách nhiệm cần chứng cứ cụ thể và thường thông qua toà án hoặc cơ quan tiến hành tố tụng.