Khi chấp hành viên hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan thi hành án thực hiện hành vi trái pháp luật gây thiệt hại, người bị thiệt hại có thể yêu cầu Nhà nước bồi thường theo pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Điều kiện cốt lõi là có văn bản của cơ quan có thẩm quyền xác định hành vi đó trái pháp luật, như quyết định giải quyết khiếu nại, kết luận nội dung tố cáo, bản án, và có thiệt hại thực tế gắn với hành vi.
Người được bồi thường có thể là bất kỳ ai bị thiệt: người được thi hành mất cơ hội thu tiền vì tài sản bị giải toả sai, người phải thi hành bị bán tài sản sai trình tự, người thứ ba bị kê biên nhầm. Bồi thường do Nhà nước trả, sau đó người thi hành công vụ có lỗi có thể phải hoàn trả theo quy định. Bài này đi qua điều kiện, các loại thiệt hại, trình tự và những chỗ dễ vấp. Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước có bản năm 2017; bạn đối chiếu thêm các sửa đổi, hướng dẫn hiện hành nếu có.
Những tình huống trong thi hành án có thể dẫn đến bồi thường
Không phải mọi quyết định bất lợi đều là hành vi trái pháp luật. Các tình huống dưới đây là những nhóm thường được xem xét, với điều kiện đã có văn bản xác định sai phạm:
- Kê biên, xử lý tài sản không thuộc sở hữu của người phải thi hành, trong khi người thứ ba đã chứng minh quyền sở hữu.
- Kê biên tài sản thuộc diện luật không cho kê biên, hoặc kê biên vượt quá rõ rệt so với nghĩa vụ và chi phí mà không có lý do.
- Bán đấu giá tài sản khi chưa thông báo hợp lệ cho đương sự, hoặc sai trình tự định giá, dẫn tới giá bán thấp bất thường.
- Giải toả kê biên, gỡ phong toả trái pháp luật, khiến người phải thi hành kịp chuyển tài sản đi và người được thi hành mất khả năng thu tiền.
- Chi trả tiền thi hành án cho sai người, sai thứ tự ưu tiên, hoặc giữ tiền đã thu quá lâu không chi trả.
- Làm hư hỏng, mất mát tài sản đã kê biên trong quá trình thu giữ, vận chuyển, bảo quản do cơ quan thi hành án chịu trách nhiệm.
- Không áp dụng biện pháp bảo đảm hoặc cưỡng chế khi đã có đủ căn cứ và đã được yêu cầu, dẫn đến tài sản bị tẩu tán.
Nhóm cuối là khó nhất để thành công, vì phải chứng minh cả việc không làm là trái pháp luật lẫn việc tài sản mất là hậu quả của việc không làm. Chứng cứ về ngày bạn đã báo tài sản và đã đề nghị áp dụng biện pháp có ý nghĩa quyết định.
Văn bản làm căn cứ: điều kiện mà nhiều người bỏ qua
Bạn không thể nộp đơn đòi bồi thường chỉ với lập luận rằng chấp hành viên đã làm sai. Pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước yêu cầu phải có văn bản làm căn cứ, tức một văn bản của cơ quan, người có thẩm quyền xác định hành vi của người thi hành công vụ là trái pháp luật. Trong thi hành án dân sự, văn bản đó thường là quyết định giải quyết khiếu nại công nhận khiếu nại đúng, kết luận nội dung tố cáo xác định có vi phạm, hoặc bản án, quyết định của toà án.
Vì vậy đường đi thường là hai chặng. Chặng một là khiếu nại hoặc tố cáo để có được văn bản xác định sai phạm. Chặng hai là dùng văn bản đó để yêu cầu bồi thường. Nhiều người bỏ chặng một vì nản, hoặc rút khiếu nại khi chấp hành viên sửa sai, để rồi sau đó không còn căn cứ đòi phần thiệt hại đã xảy ra.
Nếu bạn rút khiếu nại vì đã được sửa sai nhưng thiệt hại đã phát sinh, cân nhắc kỹ: đề nghị người giải quyết vẫn ra quyết định ghi nhận hành vi sai, hoặc ít nhất có văn bản xác nhận việc sửa sai và lý do. Một văn bản như vậy có thể quyết định khả năng được bồi thường về sau.
Thiệt hại nào có thể yêu cầu bồi thường
Pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước liệt kê các loại thiệt hại được bồi thường. Bảng dưới gom theo cách thường gặp trong thi hành án, không ghi mức tiền vì mỗi vụ được xác định theo chứng cứ và quy định hiện hành.
| Loại thiệt hại | Ví dụ giả định trong thi hành án | Chứng cứ thường cần |
|---|---|---|
| Tài sản bị xâm phạm | Chiếc xe tải của người thứ ba bị kê biên nhầm và hư hỏng khi để ngoài bãi nhiều tháng | Giấy đăng ký, biên bản kê biên, biên bản trả lại tài sản ghi tình trạng, chi phí sửa chữa |
| Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút | Xe tải bị giữ khiến chủ xe không chạy hàng được trong thời gian đó | Hợp đồng vận chuyển trước đó, sổ sách, sao kê thu nhập |
| Thiệt hại do tài sản bán sai giá | Nhà bị bán đấu giá khi định giá sai trình tự, giá bán thấp hơn nhiều so với giá thị trường | Kết quả định giá, chứng thư thẩm định giá khác, kết luận xác định sai trình tự |
| Chi phí thực tế phát sinh | Chi phí thuê kho, vận chuyển tài sản về, chi phí đi lại để giải quyết | Hoá đơn, chứng từ thanh toán |
| Thiệt hại về tinh thần | Trong một số trường hợp luật quy định, như bị xâm phạm danh dự nghiêm trọng | Theo quy định; thường khó chứng minh hơn thiệt hại vật chất |
Nguyên tắc chung là thiệt hại phải thực tế, xác định được, và có mối liên hệ nhân quả với hành vi trái pháp luật. Những khoản suy đoán như "nếu không bị giữ xe thì đã ký được hợp đồng lớn" rất khó được chấp nhận nếu không có chứng cứ cụ thể.
Trình tự yêu cầu bồi thường
Trình tự dưới đây mô tả theo nguyên lý của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Thời hiệu yêu cầu và thời hạn từng bước bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
- Có văn bản làm căn cứ xác định hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ trong thi hành án.
- Xác định cơ quan giải quyết bồi thường: thường là cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại, tức cơ quan thi hành án nơi chấp hành viên làm việc.
- Nộp văn bản yêu cầu bồi thường, kèm văn bản làm căn cứ, giấy tờ tuỳ thân, chứng cứ về thiệt hại và bảng kê các khoản yêu cầu. Nộp trong thời hiệu tính từ ngày nhận được văn bản làm căn cứ.
- Cơ quan giải quyết thụ lý, xác minh thiệt hại, có thể yêu cầu bổ sung chứng cứ, trưng cầu giám định hoặc định giá.
- Thương lượng việc bồi thường giữa cơ quan giải quyết và người yêu cầu; kết quả thương lượng được lập thành biên bản.
- Ra quyết định giải quyết bồi thường. Không đồng ý với quyết định hoặc cơ quan không giải quyết, người yêu cầu có thể khởi kiện ra toà án theo quy định.
- Chi trả tiền bồi thường theo quyết định có hiệu lực; Nhà nước sau đó xem xét trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ có lỗi.
Trong một số trường hợp, người bị thiệt hại có thể yêu cầu toà án giải quyết việc bồi thường cùng với vụ án khác, thay vì đi qua cơ quan giải quyết bồi thường trước. Chọn đường nào phụ thuộc vào tình huống cụ thể.
Những chỗ dễ vấp khi đòi bồi thường
Nhầm người phải bồi thường. Người bị thiệt thường muốn kiện thẳng chấp hành viên. Theo pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Nhà nước bồi thường trước cho người bị thiệt; việc cá nhân chấp hành viên hoàn trả là chuyện giữa Nhà nước và người đó.
Lẫn thiệt hại do người phải thi hành gây ra. Nếu bạn chưa thu được tiền vì con nợ không có tài sản, đó không phải thiệt hại do chấp hành viên gây ra. Chỉ phần thiệt hại phát sinh từ hành vi trái pháp luật mới thuộc phạm vi bồi thường.
Thiếu chứng cứ thiệt hại. Nhiều yêu cầu có văn bản làm căn cứ rõ ràng nhưng không chứng minh được con số thiệt hại. Giữ hoá đơn, hợp đồng, sao kê, ảnh chụp tình trạng tài sản từ sớm.
Lỡ thời hiệu yêu cầu bồi thường. Thời hiệu tính từ khi nhận được văn bản làm căn cứ. Có văn bản rồi mà để lâu vì bận theo hồ sơ thi hành án là chuyện thường gặp; ghi mốc ngay khi nhận.
Bồi thường không thay nghĩa vụ của con nợ. Người được thi hành nhận bồi thường từ Nhà nước cho phần thiệt hại do hành vi sai, còn nghĩa vụ theo bản án của người phải thi hành vẫn tồn tại và tiếp tục được thi hành.
Khi nào nên có luật sư
Yêu cầu bồi thường nhà nước là thủ tục có nhiều điểm kỹ thuật: xác định đúng văn bản làm căn cứ, tính thiệt hại có căn cứ, chọn đường giải quyết qua cơ quan hay qua toà, thương lượng. Với thiệt hại lớn như nhà đất bị bán sai giá, hoặc khi có nhiều bên cùng bị thiệt, nên có người làm nghề đi cùng từ trước khi nộp yêu cầu.
Nếu chưa chắc vụ việc của mình có đủ điều kiện hay không, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu: văn bản bạn đang có đã đủ làm căn cứ chưa, những khoản nào có khả năng được chấp nhận, nên bắt đầu từ cơ quan nào. Sau đó mới quyết định có cần thuê người theo suốt thủ tục hay không.
Dù có người hỗ trợ hay không, hồ sơ chứng cứ vẫn là phần bạn chuẩn bị tốt nhất, vì bạn là người biết rõ thiệt hại của mình. Một tập hồ sơ xếp theo thời gian, mỗi khoản thiệt hại có chứng từ đi kèm, rút ngắn thời gian của mọi bên.
Câu hỏi thường gặp
Người phải thi hành án có được đòi bồi thường không?
Có, nếu chấp hành viên có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho họ, như bán tài sản sai trình tự, kê biên tài sản không được kê biên. Việc là bên thua kiện không làm mất quyền được bồi thường cho thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra.
Chưa có quyết định giải quyết khiếu nại thì có đòi bồi thường được không?
Thông thường cần văn bản làm căn cứ xác định hành vi trái pháp luật. Nếu chưa có, bạn nên khiếu nại hoặc tố cáo trước để có văn bản đó, hoặc tìm hiểu khả năng yêu cầu toà án xem xét trong một vụ án phù hợp.
Tiền bồi thường lấy từ đâu?
Tiền bồi thường được chi từ ngân sách nhà nước theo quy định. Sau khi bồi thường, cơ quan có trách nhiệm xem xét việc người thi hành công vụ có lỗi phải hoàn trả một phần hoặc toàn bộ cho Nhà nước theo mức luật định.
Yêu cầu bồi thường có mất phí không?
Nộp yêu cầu bồi thường đến cơ quan giải quyết bồi thường thường không phải nộp phí. Nếu khởi kiện ra toà, cần đối chiếu quy định về án phí cho loại việc này. Chi phí thuê luật sư, giám định nếu có là các khoản riêng.
Đang yêu cầu bồi thường thì hồ sơ thi hành án có bị dừng không?
Không. Hồ sơ thi hành án và thủ tục bồi thường là hai việc riêng. Người được thi hành vẫn có quyền đề nghị xác minh, cưỡng chế với tài sản khác của người phải thi hành trong khi chờ giải quyết bồi thường.