Luật Thi hành án dân sự liệt kê những tài sản không được kê biên, để người phải thi hành án và gia đình còn điều kiện sống tối thiểu và tiếp tục làm ăn. Với cá nhân, nhóm này gồm lương thực đủ dùng đến khi có thu nhập mới, thuốc chữa bệnh, vật dụng cần thiết của người khuyết tật và người ốm, đồ thờ cúng thông thường theo tập quán, công cụ lao động giá trị không lớn là phương tiện sinh sống chủ yếu, và đồ dùng sinh hoạt cần thiết. Ngoài ra, tài sản bị cấm lưu thông và tài sản phục vụ quốc phòng, an ninh, lợi ích công cộng cũng không bị kê biên.
Còn nhà ở duy nhất thì không nằm trong danh sách cấm kê biên. Luật chỉ đặt ra trình tự: nhà là nơi ở duy nhất của người phải thi hành án và gia đình chỉ bị kê biên sau khi đã xác định không còn tài sản khác hoặc tài sản khác không đủ, trừ khi chính người đó đồng ý kê biên nhà. Bài này giải thích từng nhóm, ranh giới hay bị tranh cãi, và việc nên làm khi thấy chấp hành viên kê biên nhầm thứ không được kê biên.
Danh sách tài sản của cá nhân không được kê biên
Theo nguyên lý của Luật Thi hành án dân sự (đối chiếu cách diễn đạt trong bản luật đang có hiệu lực), tài sản của người phải thi hành án là cá nhân không bị kê biên gồm:
- Lương thực đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người phải thi hành án và gia đình trong thời gian chưa có thu nhập, thu hoạch mới. Với nông dân, đây là phần thóc gạo để ăn đến vụ sau, không phải toàn bộ kho.
- Thuốc cần dùng để phòng, chữa bệnh của người phải thi hành án và gia đình.
- Vật dụng cần thiết của người khuyết tật, vật dụng dùng để chăm sóc người ốm: xe lăn, giường bệnh, máy hỗ trợ thở và những thứ tương tự.
- Đồ thờ cúng thông thường theo tập quán ở địa phương.
- Công cụ lao động cần thiết, có giá trị không lớn, được dùng làm phương tiện sinh sống chủ yếu hoặc duy nhất của người phải thi hành án và gia đình.
- Đồ dùng sinh hoạt cần thiết cho người phải thi hành án và gia đình: giường, chăn màn, bếp nấu, nồi niêu, quần áo thông thường.
Ngoài danh sách riêng cho cá nhân, luật còn loại trừ chung: tài sản bị cấm lưu thông theo quy định, tài sản phục vụ quốc phòng, an ninh, lợi ích công cộng, tài sản do ngân sách nhà nước cấp cho cơ quan, tổ chức.
Chữ "cần thiết" và "giá trị không lớn" hiểu thế nào
Hai cụm từ này là nơi tranh cãi nhiều nhất, vì luật không định lượng bằng tiền. Chấp hành viên đánh giá theo hoàn cảnh cụ thể, và bạn có quyền trình bày, chứng minh để bảo vệ tài sản của mình.
Với công cụ lao động, câu hỏi là: đây có phải phương tiện sinh sống chủ yếu hoặc duy nhất không, và giá trị có lớn không so với mục đích đó. Ví dụ giả định: chiếc máy may cũ của một thợ may tại nhà ở Cần Thơ, thu nhập gia đình chủ yếu từ việc nhận may đồ, thường được coi là công cụ lao động cần thiết, giá trị không lớn. Ngược lại, một xưởng có hàng chục máy may công nghiệp là tài sản kinh doanh, không còn là "công cụ có giá trị không lớn" theo nghĩa của luật.
Chiếc xe máy là ví dụ khó hơn. Với người chạy xe ôm công nghệ, giao hàng, xe máy là phương tiện kiếm sống. Nhưng nếu đó là chiếc xe đắt tiền, chấp hành viên có thể cho rằng giá trị lớn và kê biên; người phải thi hành án có thể đề nghị đổi sang phương án khác. Không có đáp án chung cho mọi trường hợp; bạn cần đưa chứng cứ về nghề nghiệp và thu nhập.
Với đồ dùng sinh hoạt, "cần thiết" là thứ để sống bình thường, không phải mọi thứ trong nhà. Tủ lạnh, bếp, giường thường được xem là cần thiết; bộ dàn âm thanh đắt tiền, đồ trang trí giá trị, đồ sưu tầm thì không.
Nhà ở duy nhất: không cấm kê biên, nhưng có thứ tự
Kê biên nhà ở duy nhất là bước sau cùng. Theo nguyên tắc của luật, chấp hành viên chỉ kê biên nhà là nơi ở duy nhất của người phải thi hành án và gia đình khi đã xác định không có tài sản khác hoặc có nhưng không đủ để thi hành, trừ khi người phải thi hành án đồng ý kê biên nhà.
Kê biên phải tương ứng với nghĩa vụ. Nguyên tắc chung là chỉ kê biên tài sản tương ứng với nghĩa vụ và chi phí cần thiết. Nếu tài sản có giá trị lớn hơn nhiều mà không phân chia được, luật vẫn cho kê biên; khi bán xong, phần dư sau khi trừ nghĩa vụ và chi phí được trả lại cho người phải thi hành án.
Bạn có quyền chỉ định tài sản kê biên trước. Người phải thi hành án có quyền đề nghị chấp hành viên kê biên tài sản cụ thể nào trước, nếu tài sản đó đủ để thi hành án. Dùng quyền này để giữ nhà: đề nghị kê biên xe, hàng hoá, quyền đòi nợ hoặc một thửa đất khác.
Đồng ý kê biên nhà là quyết định lớn. Có người tự đồng ý kê biên nhà để xong nhanh. Trước khi ký, hãy cân nhắc chỗ ở của gia đình sau khi bán, đặc biệt nếu có người già, trẻ nhỏ.
Ba hiểu lầm phổ biến về tài sản không bị kê biên
"Nhà duy nhất thì không ai được động vào." Không đúng. Luật chỉ đặt nhà ở duy nhất vào cuối thứ tự xử lý, chứ không cấm kê biên. Người phải thi hành án không có tài sản nào khác ngoài căn nhà, mà nghĩa vụ lớn, thì căn nhà vẫn có thể bị kê biên, bán đấu giá; phần tiền dư sau khi trừ nghĩa vụ và chi phí được trả lại.
"Cứ ghi là công cụ lao động thì giữ được." Chấp hành viên xem thực chất. Ô tô tải chạy dịch vụ vận chuyển có giá trị lớn thì khó lọt vào nhóm "giá trị không lớn", dù đúng là phương tiện kiếm sống. Ngược lại, một bộ đồ nghề sửa xe, một xe bán hàng rong thì thường được coi là công cụ lao động cần bảo vệ.
"Đồ đã chuyển cho người khác đứng tên thì an toàn." Nếu việc chuyển diễn ra để né nghĩa vụ, người được thi hành án có thể yêu cầu toà tuyên giao dịch vô hiệu, và người làm việc đó có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý. Đây không phải lối ra, mà là thêm một vụ kiện.
Tài sản của doanh nghiệp, tổ chức không được kê biên
Người phải thi hành án là doanh nghiệp, hợp tác xã cũng có danh sách tài sản được bảo vệ, chủ yếu để bảo đảm an toàn và đời sống của người lao động.
| Nhóm tài sản | Lý do bảo vệ |
|---|---|
| Thuốc phòng, chữa bệnh cho người lao động | Sức khoẻ người lao động |
| Lương thực, thực phẩm, dụng cụ phục vụ bữa ăn cho người lao động | Bảo đảm sinh hoạt tối thiểu |
| Nhà trẻ, trường học, cơ sở y tế và trang thiết bị của các cơ sở này, nếu không phải tài sản để kinh doanh | Phúc lợi chung |
| Trang thiết bị, phương tiện, công cụ bảo đảm an toàn lao động, phòng chống cháy nổ, phòng chống ô nhiễm môi trường | An toàn của người lao động và cộng đồng |
Máy móc sản xuất, hàng hoá, nhà xưởng, tiền trong tài khoản của doanh nghiệp thì vẫn có thể bị kê biên, phong toả theo thủ tục. Chủ doanh nghiệp nhỏ nên tách bạch tài sản cá nhân và tài sản doanh nghiệp, vì người phải thi hành án theo bản án là ai thì tài sản của người đó mới bị xử lý, trừ loại hình mà chủ sở hữu chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản như doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh.
Thu nhập và tài khoản: không bị kê biên nhưng bị khấu trừ
Tiền lương, lương hưu, trợ cấp không đi theo thủ tục kê biên mà theo biện pháp khấu trừ thu nhập. Luật đặt mức trần cho phần bị khấu trừ hằng tháng tính theo tỷ lệ phần trăm thu nhập, để người phải thi hành án còn tiền sống, trừ khi các bên thoả thuận khác. Mức trần cụ thể và các khoản thu nhập không bị khấu trừ, như một số loại trợ cấp mang tính chất ưu đãi, xã hội, cần đối chiếu luật và văn bản hướng dẫn hiện hành.
Tiền trong tài khoản ngân hàng có thể bị phong toả và khấu trừ. Nếu tài khoản đó là nơi bạn nhận trợ cấp xã hội hay tiền chữa bệnh, hãy trình bày và đưa chứng từ cho chấp hành viên; tuy luật không có danh sách "tài khoản không bị phong toả" đơn giản như danh sách đồ dùng, nguồn gốc khoản tiền vẫn là điều chấp hành viên phải cân nhắc khi áp dụng biện pháp.
Tài sản của vợ hoặc chồng, của con cái, của người khác sống cùng nhà không phải tài sản của người phải thi hành án. Nếu tài sản chung bị kê biên, phần của người kia được bảo vệ theo thủ tục riêng về tài sản chung, thường là xác định phần của người phải thi hành án trước khi xử lý.
Thấy chấp hành viên kê biên nhầm tài sản không được kê biên, làm gì
Phản ứng tại chỗ bằng lời qua tiếng lại không giúp gì; có một trình tự rõ ràng hơn:
- Giữ bình tĩnh, không cản trở, không giành giật tài sản. Chống đối việc kê biên có thể dẫn tới xử phạt hoặc trách nhiệm nặng hơn.
- Đề nghị ghi ý kiến của bạn vào biên bản kê biên: tài sản nào bạn cho là thuộc diện không được kê biên, vì sao.
- Thu thập chứng cứ: giấy tờ về nghề nghiệp và thu nhập (chứng minh công cụ lao động), hồ sơ bệnh án (chứng minh vật dụng chăm sóc người ốm), giấy xác nhận khuyết tật.
- Làm đơn đề nghị chấp hành viên, thủ trưởng cơ quan thi hành án xem xét lại, kèm chứng cứ.
- Nếu không được giải quyết thoả đáng, thực hiện quyền khiếu nại quyết định, hành vi của chấp hành viên theo thủ tục khiếu nại trong thi hành án.
Nếu tài sản bị kê biên thực ra là của người khác, như đồ của người thuê nhà, xe của người thân gửi, thì chính người có tài sản đó có quyền đề nghị và khởi kiện để bảo vệ quyền sở hữu của mình.
Câu hỏi thường gặp
Chiếc xe máy duy nhất dùng để đi làm có bị kê biên không?
Tuỳ trường hợp. Nếu xe là phương tiện sinh sống chủ yếu và giá trị không lớn, bạn có cơ sở đề nghị không kê biên như công cụ lao động. Nếu xe chỉ dùng đi lại hoặc giá trị lớn, chấp hành viên có thể kê biên. Hãy chuẩn bị chứng cứ về nghề nghiệp và thu nhập để trình bày.
Nhà đang có người già, trẻ nhỏ thì có bị cưỡng chế giao nhà không?
Luật không cấm cưỡng chế chỉ vì trong nhà có người già, trẻ nhỏ, nhưng quá trình cưỡng chế phải bảo đảm an toàn cho họ và chính quyền địa phương thường được mời phối hợp. Gia đình nên chủ động thu xếp chỗ ở tạm, trao đổi với chấp hành viên về thời gian để tránh tình huống căng thẳng.
Đồ điện tử như tivi, điện thoại có bị kê biên không?
Điện thoại, tivi thông thường dùng trong sinh hoạt thường được coi là đồ dùng cần thiết; nhưng nhiều thiết bị đắt tiền có thể bị kê biên nếu giá trị đáng kể và người phải thi hành án không có tài sản khác. Thực tế chấp hành viên ưu tiên tài sản có giá trị và dễ xử lý hơn.
Có thời điểm nào không được tổ chức cưỡng chế kê biên không?
Có. Luật quy định những khoảng thời gian không tổ chức cưỡng chế, như ban đêm, ngày nghỉ, ngày lễ và một khoảng trước, sau Tết Nguyên đán, cùng một số trường hợp đặc thù khác. Mốc cụ thể nên đối chiếu Luật Thi hành án dân sự hiện hành.
Tiền trợ cấp hằng tháng của người có công có bị trừ để thi hành án không?
Một số khoản trợ cấp mang tính ưu đãi, xã hội được luật loại khỏi diện khấu trừ hoặc chỉ khấu trừ có giới hạn. Danh sách cụ thể nằm trong luật và văn bản hướng dẫn; nếu khoản tiền của bạn thuộc loại này, hãy đưa chứng từ cho chấp hành viên để được xem xét.
Đã kê biên rồi có xin đổi tài sản khác được không?
Có thể đề nghị. Nếu bạn có tài sản khác đủ để thi hành án và dễ xử lý hơn, chấp hành viên có thể xem xét thay đổi. Đề nghị càng sớm, trước khi định giá và đưa ra đấu giá, càng dễ được chấp nhận.