Khi người được thi hành án qua đời, quyền nhận tiền hoặc tài sản theo bản án là một quyền tài sản, nên về nguyên tắc nó trở thành di sản và được chuyển cho người thừa kế. Người thừa kế cần chứng minh tư cách của mình với cơ quan thi hành án, rồi hồ sơ được tiếp tục và tiền được trả cho họ. Chỉ những quyền gắn với nhân thân người mất, như nhận cấp dưỡng cho các kỳ sau, mới chấm dứt.
Nhiều gia đình không biết quyền này, hoặc biết nhưng ngại thủ tục nên bỏ dở. Có trường hợp khoản tiền đã được thu về và đang nằm ở cơ quan thi hành án, chỉ chờ người có tư cách đến nhận. Bài này hướng dẫn cách xác định quyền nào còn, giấy tờ cần chuẩn bị, cách xử lý khi nhiều người thừa kế và khi họ chưa thống nhất với nhau.
Quyền nào chuyển cho người thừa kế, quyền nào chấm dứt
Khoản tiền bên kia phải trả theo bản án, tài sản bên kia phải giao, tiền bồi thường thiệt hại về tài sản là những quyền tài sản thông thường. Khi người được thi hành mất, các quyền này trở thành một phần di sản, giống như một khoản tiền gửi ngân hàng hay một khoản cho vay. Cơ quan thi hành án tiếp tục thi hành, chỉ khác là người nhận là người thừa kế.
Quyền gắn với nhân thân thì khác. Quyền được cấp dưỡng cho các kỳ sau thời điểm người được cấp dưỡng mất sẽ chấm dứt, vì lý do để cấp dưỡng không còn. Quyền được xin lỗi, cải chính công khai, quyền được thăm nom con là những quyền mà chỉ người đó hưởng, người thừa kế không nhận thay. Với những phần này, cơ quan thi hành án sẽ đình chỉ.
Có những khoản nằm ở ranh giới, ví dụ tiền bồi thường tổn thất tinh thần đã được bản án tuyên và đã đến hạn trả. Phần lớn ý kiến coi đó là khoản tiền đã xác định, có thể chuyển giao như quyền tài sản; nhưng cách xử lý trong từng hồ sơ nên hỏi chấp hành viên. Khoản cấp dưỡng đã đến hạn mà bên kia chưa trả trước khi người được cấp dưỡng mất cũng thuộc nhóm nên hỏi cụ thể.
Giấy tờ thường cần để người thừa kế tiếp nhận hồ sơ
Danh mục cụ thể do cơ quan thi hành án yêu cầu theo từng hồ sơ. Bảng dưới là những nhóm giấy tờ hay gặp để bạn chuẩn bị trước.
| Nhóm giấy tờ | Mục đích | Lưu ý |
|---|---|---|
| Giấy chứng tử hoặc trích lục khai tử | Chứng minh người được thi hành đã mất và thời điểm mở thừa kế | Người mất ở nước ngoài cần ghi chú khai tử hoặc hợp pháp hoá theo quy định |
| Giấy tờ chứng minh quan hệ (khai sinh, đăng ký kết hôn) | Chứng minh bạn thuộc hàng thừa kế | Giấy cũ, sai tên thì cần xác nhận hoặc trích lục lại |
| Văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản đã công chứng, hoặc bản án chia thừa kế | Xác định ai được nhận quyền đòi tiền và mỗi người bao nhiêu | Nên ghi rõ quyền theo bản án là một phần di sản |
| Di chúc nếu có | Xác định người thừa kế theo di chúc | Di chúc có tranh chấp thì cơ quan thi hành án thường chờ |
| Văn bản uỷ quyền cho một người đại diện | Một người làm việc thay cả nhóm thừa kế | Lập đúng hình thức để cơ quan thi hành án chấp nhận |
| Giấy tờ tuỳ thân của người đến làm việc | Xác định đúng người | Mang bản chính để đối chiếu |
Nếu hồ sơ thi hành án chưa từng được mở vì người mất chưa kịp nộp đơn, người thừa kế có thể tự làm đơn yêu cầu thi hành án với tư cách người kế thừa quyền, trong thời hiệu luật định.
Trình tự để hồ sơ chạy tiếp
Các bước dưới đây áp dụng cho trường hợp hồ sơ đã có ở cơ quan thi hành án khi người được thi hành mất.
- Báo cho cơ quan thi hành án bằng văn bản về việc người được thi hành đã mất, kèm giấy chứng tử. Việc này giúp chấp hành viên không chuyển tiền cho người không còn tư cách và biết cần chờ người thừa kế.
- Hỏi trạng thái hồ sơ: đã thu được tiền chưa, đang ở bước xác minh hay cưỡng chế, có khoản nào đang gửi giữ không. Biết trạng thái giúp gia đình quyết định có cần làm gấp hay không.
- Làm thủ tục khai nhận hoặc phân chia di sản tại văn phòng công chứng, trong đó liệt kê quyền nhận tiền theo bản án. Nếu gia đình có tranh chấp, việc chia phải qua toà.
- Cử người đại diện bằng văn bản uỷ quyền để một người đi làm việc, tránh mỗi người gửi một đơn khác nhau.
- Nộp văn bản đề nghị tiếp tục thi hành kèm bộ giấy tờ chứng minh tư cách, đề nghị cơ quan thi hành án ghi nhận người kế thừa quyền.
- Nhận tiền theo thông báo, ký giấy nhận và giữ lại chứng từ để chia trong gia đình theo đúng văn bản phân chia.
Khi nhiều người thừa kế chưa thống nhất
Cơ quan thi hành án không đứng ra chia giùm. Chấp hành viên thi hành bản án giữa người được thi hành và người phải thi hành. Việc ai trong gia đình được bao nhiêu là chuyện thừa kế, phải dựa vào văn bản phân chia hoặc bản án chia thừa kế. Khi chưa có căn cứ đó, khoản tiền thu được thường được giữ lại chờ.
Một người không thể tự nhận cả phần của người khác. Nếu bạn chỉ là một trong nhiều người thừa kế mà không có uỷ quyền của những người còn lại, bạn chỉ có thể đề nghị phần của mình khi đã được xác định. Cố nhận cả khoản có thể dẫn tới tranh chấp gia đình và việc phải hoàn trả.
Tranh chấp di sản không làm mất quyền với bên phải thi hành. Trong lúc gia đình còn bàn bạc hoặc kiện nhau, bên phải thi hành án không được viện cớ đó để thôi trả. Cơ quan thi hành án vẫn có thể tiếp tục thu tiền về và gửi giữ theo quy định cho tới khi xác định người nhận.
Thoả thuận sớm có lợi cho cả nhà. Thời gian kéo dài làm hồ sơ khó đi tiếp: bên phải thi hành có thể tẩu tán, chứng cứ thất lạc. Nhiều gia đình chọn cách thống nhất cử một người đại diện làm việc với cơ quan thi hành án trước, việc chia để sau.
Phía bên phải thi hành: không được viện cớ để thôi trả
Có người nghĩ rằng chủ nợ đã mất thì món nợ theo bản án tự hết. Đó là hiểu lầm. Nghĩa vụ vẫn còn, chỉ người nhận thay đổi. Nếu bạn là bên phải thi hành, cách an toàn là tiếp tục nộp tiền qua cơ quan thi hành án, không trả riêng cho một người trong gia đình người mất khi chưa rõ ai có tư cách. Trả nhầm người thì có nguy cơ phải trả lại lần nữa.
Nếu bạn đang có thoả thuận trả dần với người được thi hành, việc họ mất không làm thoả thuận vô hiệu đối với khoản nợ, nhưng các chi tiết như tài khoản nhận tiền cần được xác định lại. Bạn nên thông báo cho chấp hành viên và đề nghị hướng dẫn nộp tiền vào tài khoản của cơ quan thi hành án trong thời gian chờ xác định người thừa kế.
Trường hợp bạn tin rằng một phần nghĩa vụ đã chấm dứt vì gắn với nhân thân người mất, như cấp dưỡng cho các kỳ về sau, hãy nêu bằng văn bản để cơ quan thi hành án xem xét đình chỉ phần đó. Đừng tự ý ngừng toàn bộ việc thi hành dựa trên suy đoán.
Ví dụ giả định ở Nghệ An và lời nhắc về thời hiệu
Ví dụ giả định: bà H thắng kiện đòi lại tiền cho vay, đã nộp đơn yêu cầu thi hành án. Chấp hành viên khấu trừ được một phần tiền trong tài khoản của bên phải thi hành, đang chờ đấu giá một chiếc ô tô để thu phần còn lại thì bà H mất. Ba người con của bà ở ba tỉnh khác nhau. Họ thống nhất lập văn bản khai nhận di sản tại một văn phòng công chứng, trong đó có quyền nhận tiền theo bản án, rồi uỷ quyền cho người con cả làm việc với cơ quan thi hành án. Hồ sơ đấu giá tiếp tục, tiền thu được trả cho người được uỷ quyền và chia theo văn bản.
Nếu gia đình để lâu không làm gì, hồ sơ vẫn không tự mất, nhưng rủi ro tăng: bên phải thi hành có thời gian chuyển tài sản, giấy tờ gia đình thất lạc, người biết chuyện hồ sơ không còn. Với trường hợp người mất chưa từng nộp đơn yêu cầu thi hành, thời hiệu yêu cầu thi hành án vẫn đang chạy, nên người thừa kế cần hỏi ngay xem còn bao lâu.
Khi khoản tiền lớn, gia đình có người ở nước ngoài, hoặc có tranh chấp về di chúc, việc nhờ luật sư hay công chứng viên tư vấn trọn gói thủ tục thừa kế và tiếp nhận quyền thường tiết kiệm được nhiều thời gian hơn tự làm từng bước.
Chủ hộ kinh doanh thắng kiện rồi mất, hay công ty thắng kiện mà giám đốc mất
Cần xem bản án ghi ai là người được thi hành. Hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân không phải pháp nhân, nên khi bản án tuyên chủ hộ hoặc chủ doanh nghiệp tư nhân được nhận tiền, quyền đó gắn với cá nhân người chủ. Người chủ mất thì quyền nhận tiền trở thành di sản, đi theo con đường thừa kế như các phần trên, kể cả khi cửa hàng vẫn do người nhà tiếp tục mở.
Nếu người được thi hành là công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần, việc giám đốc hay chủ sở hữu qua đời không làm thay đổi chủ nợ. Công ty vẫn là bên được thi hành; việc cần làm là cập nhật người đại diện theo pháp luật mới với cơ quan đăng ký kinh doanh, rồi gửi giấy tờ đó cho cơ quan thi hành án để người mới ký nhận, làm việc. Không ai trong gia đình người mất được nhận tiền của công ty với tư cách người thừa kế.
Lẫn lộn hai tình huống này là lỗi hay gặp: gia đình chủ công ty đi làm thủ tục khai nhận di sản cho một khoản tiền thật ra thuộc về công ty, hoặc ngược lại, người kế nghiệp hộ kinh doanh đi nhận tiền mà không có giấy tờ thừa kế. Đọc kỹ tên người được thi hành trong bản án trước khi chuẩn bị giấy tờ sẽ đỡ một vòng đi lại.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ thắng kiện rồi mất, con cái có được nhận tiền thi hành án không?
Có. Quyền nhận tiền theo bản án là quyền tài sản, trở thành di sản và được chuyển cho người thừa kế. Con cái cần chứng minh tư cách thừa kế bằng văn bản khai nhận, phân chia di sản hoặc bản án chia thừa kế để cơ quan thi hành án trả tiền.
Tiền thi hành án đã thu về mà người được thi hành mất thì tiền nằm ở đâu?
Khoản tiền thường được cơ quan thi hành án gửi giữ theo quy định cho tới khi xác định được người có quyền nhận. Người thừa kế nên hỏi trạng thái hồ sơ và nộp giấy tờ chứng minh tư cách càng sớm càng tốt.
Người được cấp dưỡng mất thì bên phải cấp dưỡng có phải trả tiếp không?
Nghĩa vụ cấp dưỡng cho các kỳ sau thời điểm người được cấp dưỡng mất chấm dứt vì gắn với nhân thân. Các khoản đã đến hạn trước đó mà chưa trả về nguyên tắc là nghĩa vụ tài sản đã phát sinh; nên hỏi chấp hành viên cách xử lý cụ thể.
Một người con có thể đi nhận toàn bộ tiền thay các anh chị em không?
Chỉ khi có văn bản uỷ quyền hợp lệ của những người thừa kế còn lại, hoặc văn bản phân chia di sản giao toàn bộ quyền này cho người đó. Không có các giấy tờ này, cơ quan thi hành án không trả toàn bộ cho một người.
Người thừa kế có phải làm lại đơn yêu cầu thi hành án từ đầu không?
Nếu hồ sơ đã được mở, thường không phải làm lại từ đầu; người thừa kế nộp văn bản đề nghị tiếp tục thi hành kèm giấy tờ chứng minh tư cách. Nếu người mất chưa nộp đơn, người thừa kế làm đơn mới trong thời hiệu luật định.
Bên phải thi hành có được trả thẳng tiền cho vợ hoặc chồng của người được thi hành đã mất không?
Không nên khi chưa rõ ai có quyền nhận. Vợ hoặc chồng có thể chỉ là một trong nhiều người thừa kế. Nộp tiền qua cơ quan thi hành án giúp bên phải thi hành tránh rủi ro bị buộc trả lại lần nữa.