Luật Thi hành án dân sự quy định người phải thi hành án có nghĩa vụ kê khai trung thực, cung cấp đầy đủ thông tin về tài sản, thu nhập, điều kiện thi hành án cho cơ quan thi hành án dân sự và chịu trách nhiệm về nội dung mình khai. Kê khai không thay cho việc chấp hành viên xác minh; chấp hành viên vẫn kiểm tra lại qua cơ quan đăng ký đất đai, ngân hàng, cơ quan đăng ký xe, nơi làm việc. Khai thiếu, khai sai thì vừa không che được gì, vừa có thể bị xử lý.
Với người thua kiện, bản kê khai thường bị nhìn như một cái bẫy. Thực ra nó là cơ hội: bạn tự trình bày tình trạng tài chính của mình theo cách đầy đủ và có giải thích, đề nghị tài sản nào nên xử lý trước, chỉ ra tài sản nào không thuộc về mình hoặc không được kê biên. Bài này đi qua những gì phải khai, cách khai các tình huống khó như tài sản chung, tài sản đang thế chấp, thu nhập không đều, và những sai lầm dễ khiến bạn rơi vào thế bất lợi.
Những gì thường phải kê khai
Mẫu biểu cụ thể do cơ quan thi hành án cung cấp và có thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn. Về nội dung, một bản kê khai đầy đủ thường bao gồm:
- Bất động sản: nhà ở, đất ở, đất nông nghiệp, căn hộ, kể cả nơi đang đứng tên chung hoặc chưa có giấy chứng nhận.
- Phương tiện: ô tô, xe máy, tàu thuyền đứng tên mình.
- Tiền và tài khoản: tài khoản thanh toán, sổ tiết kiệm ở các ngân hàng, ví điện tử có số dư đáng kể.
- Phần vốn góp, cổ phần, cổ phiếu ở doanh nghiệp, hợp tác xã.
- Quyền đòi nợ: người khác đang nợ bạn bao nhiêu, theo giấy tờ gì.
- Thu nhập: lương, tiền công, lương hưu, thu nhập từ kinh doanh, cho thuê, nơi trả thu nhập.
- Tài sản đang thế chấp, cầm cố: ở đâu, cho khoản vay nào, dư nợ còn bao nhiêu.
- Tài sản đang tranh chấp hoặc người khác đang giữ: ghi rõ tình trạng.
Khai theo hiện trạng tại thời điểm kê khai. Tài sản đã bán trước đó vẫn nên ghi chú thời điểm bán và giá bán, vì chấp hành viên sẽ hỏi; một khoảng trống không giải thích luôn gây nghi ngờ hơn một giao dịch có giấy tờ rõ ràng.
Cách khai các tình huống khó
Tài sản chung với vợ hoặc chồng. Ghi rõ là tài sản chung, ai cùng đứng tên, có thoả thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân hay không. Phần của người vợ hoặc chồng không phải tài sản của người phải thi hành án; nhưng nếu tài sản chung bị xử lý, việc xác định phần của mỗi người đi theo thủ tục riêng. Đừng ghi là của người kia khi giấy tờ thể hiện là tài sản chung.
Nhà đất đứng tên người thân nhưng bạn bỏ tiền mua. Đây là vùng xám nguy hiểm. Nếu bạn khai không có, sau này có chứng cứ bạn mới là chủ thực sự, bạn có thể bị coi là che giấu tài sản. Trường hợp này nên hỏi người làm nghề luật trước khi khai.
Thu nhập không đều. Người bán hàng, làm tự do, chạy xe công nghệ nên ghi mức thu nhập bình quân của vài tháng gần nhất, kèm giải thích về chi phí. Có sao kê, sổ ghi chép thì đính kèm. Khai "không có thu nhập" trong khi vẫn làm việc hằng ngày là cách nhanh nhất để mất lòng tin.
Tài sản đang thế chấp ngân hàng. Vẫn phải khai, ghi rõ ngân hàng nhận thế chấp và dư nợ. Tài sản thế chấp vẫn có thể bị kê biên để thi hành án, với quyền ưu tiên của ngân hàng nhận thế chấp được giải quyết theo luật.
Khoản người khác đang nợ mình. Khai rõ người nợ, số tiền, giấy tờ. Chấp hành viên có thể yêu cầu người đó trả trực tiếp vào cơ quan thi hành án. Với bạn, đây là cách trả nợ mà không phải bán tài sản đang dùng.
Vì sao khai trung thực có lợi cho chính bạn
Lý do thứ nhất là pháp lý. Kê khai không trung thực có thể bị xử phạt hành chính theo quy định về vi phạm trong lĩnh vực thi hành án dân sự; nếu kèm hành vi tẩu tán, che giấu tài sản, bạn còn có nguy cơ bị xem xét trách nhiệm hình sự. Trong khi đó, chấp hành viên vẫn tra cứu được nhiều nguồn: đăng ký đất đai, đăng ký xe, thông tin ngân hàng theo yêu cầu, nơi trả lương. Khai thiếu không xoá được tài sản khỏi các cơ sở dữ liệu đó.
Lý do thứ hai là chiến lược. Khi bạn đã khai đủ, bạn có tư thế để đề nghị: kê biên tài sản này trước, giữ lại tài sản kia vì là công cụ lao động; khấu trừ lương thay vì kê biên nhà; cho thời gian bán tài sản theo giá thị trường. Chấp hành viên dễ chấp nhận đề nghị của người hợp tác hơn người đang bị nghi giấu.
Lý do thứ ba là các thủ tục sau này. Nếu bạn thật sự không có tài sản, bản kê khai trung thực cùng kết quả xác minh là nền tảng để hồ sơ được ghi nhận chưa có điều kiện thi hành, và là căn cứ khi đề nghị xét miễn, giảm khoản nộp ngân sách. Một bản khai đã bị phát hiện sai sẽ làm hỏng tất cả những cơ hội đó.
Trình tự khi nhận yêu cầu kê khai
Nhận văn bản yêu cầu kê khai, bạn nên làm theo thứ tự sau:
- Đọc kỹ văn bản: ai yêu cầu, theo hồ sơ thi hành án nào, thời hạn nộp bản kê khai, nộp ở đâu.
- Gom giấy tờ tài sản: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy đăng ký xe, sổ tiết kiệm, sao kê tài khoản, hợp đồng lao động, hợp đồng cho thuê, hợp đồng thế chấp.
- Lập bảng nháp liệt kê từng tài sản, tình trạng, giá trị ước tính (nếu biết), ghi chú. Giá trị ghi "ước tính", không cần định giá chính xác.
- Điền mẫu kê khai, ký tên. Phần nào không chắc thì ghi rõ "chưa xác định" kèm lý do thay vì bỏ trống.
- Đính kèm bản sao các giấy tờ chính. Nộp và xin giấy biên nhận; giữ một bản sao hoàn chỉnh.
- Khi tình trạng tài sản, thu nhập thay đổi đáng kể, như đổi chỗ làm, bán xe, thông báo cho chấp hành viên bằng văn bản.
Nếu không kịp hạn vì lý do chính đáng, gửi văn bản xin gia hạn trước khi hết hạn, nêu lý do. Không nộp gì cả là lựa chọn tệ nhất.
Những sai lầm hay gặp khi kê khai
Phần lớn rắc rối sau này bắt nguồn từ vài lỗi lặp lại ở bản kê khai đầu tiên:
- Bỏ sót tài khoản ngân hàng ít dùng hoặc sổ tiết kiệm nhỏ, nghĩ rằng không đáng kể. Khi chấp hành viên tra ra, khoản nhỏ đó trở thành bằng chứng bạn khai thiếu.
- Ghi "không có thu nhập" trong khi đang có việc làm, kể cả việc làm tự do. Chấp hành viên có thể xác minh qua nơi làm việc, chính quyền địa phương, hàng xóm buôn bán cùng chợ.
- Không nhắc tới tài sản đã bán trong thời gian gần đây. Giao dịch bán đúng giá, có giấy tờ, tiền dùng vào việc chính đáng thì nên ghi rõ; giấu đi mới khiến nó trông như tẩu tán.
- Khai tài sản chung là tài sản riêng của vợ hoặc chồng để "bảo vệ" tài sản. Giấy tờ thể hiện khác với lời khai là bị phát hiện ngay.
- Chép lại bản kê khai của người khác, điền cho xong. Mỗi bản kê khai là một bức tranh tài chính riêng; khai chung chung làm bạn mất cơ hội đề nghị cách thi hành có lợi.
Một nguyên tắc dễ nhớ: thứ gì chấp hành viên có thể tra được qua cơ quan nhà nước hoặc ngân hàng, đừng bao giờ khai khác đi.
Phân biệt kê khai và xác minh
Hai việc này đi cùng nhau nhưng khác bản chất. Hiểu đúng để biết mình chịu trách nhiệm tới đâu.
| Tiêu chí | Kê khai | Xác minh |
|---|---|---|
| Ai làm | Người phải thi hành án | Chấp hành viên, có thể dựa thêm thông tin người được thi hành án cung cấp |
| Nguồn thông tin | Lời khai và giấy tờ do chính người đó nộp | Cơ quan đăng ký đất đai, đăng ký xe, ngân hàng, nơi làm việc, chính quyền địa phương |
| Trách nhiệm | Chịu trách nhiệm về tính trung thực của nội dung khai | Chấp hành viên chịu trách nhiệm về kết quả xác minh |
| Kết quả | Một phần hồ sơ xác minh | Kết luận có hoặc chưa có điều kiện thi hành án |
| Nếu sai | Có thể bị xử phạt, mất thiện chí, nặng hơn nếu kèm tẩu tán | Có thể bị khiếu nại; sai phạm có thể phát sinh trách nhiệm bồi thường của Nhà nước |
Kết quả xác minh có thể khác bản kê khai. Nếu khác, chấp hành viên thường yêu cầu bạn giải trình; hãy giải trình bằng văn bản, kèm giấy tờ.
Quyền của bạn khi kê khai
Kê khai là nghĩa vụ, nhưng bạn vẫn có quyền. Bạn chỉ phải khai tài sản, thu nhập của chính mình và phần của mình trong tài sản chung; không phải khai tài sản riêng của vợ hoặc chồng, cha mẹ, con cái, trừ khi liên quan đến tài sản chung. Thông tin bạn cung cấp dùng cho việc thi hành án, không phải để công bố rộng rãi; nếu thấy thông tin bị dùng sai mục đích, bạn có quyền phản ánh, khiếu nại.
Bạn có quyền ghi kèm ý kiến: tài sản nào bạn cho là không được kê biên, tài sản nào đề nghị xử lý trước, hoàn cảnh nào cần được xem xét như bệnh tật, người phụ thuộc. Bạn cũng có quyền nhờ người có hiểu biết pháp luật hỗ trợ soạn bản kê khai, miễn là nội dung trung thực.
Ví dụ giả định: chị Lan ở Lâm Đồng kê khai đầy đủ một mảnh đất vườn đang thế chấp, một xe máy, thu nhập từ bán rau. Chị ghi kèm đề nghị: khấu trừ thu nhập hằng tháng và kê biên mảnh đất vườn sau khi tất toán với ngân hàng, giữ lại xe máy vì là phương tiện chở rau đi bán. Một bản kê khai như vậy không chỉ liệt kê, mà còn mở đường cho cuộc nói chuyện về cách thi hành.
Câu hỏi thường gặp
Không nộp bản kê khai thì có sao không?
Không nộp không làm việc thi hành án dừng lại; chấp hành viên vẫn xác minh qua các nguồn khác. Nhưng bạn mất cơ hội trình bày và đề nghị cách thi hành có lợi cho mình, đồng thời có thể bị xem xét xử phạt theo quy định nếu cố tình không thực hiện nghĩa vụ kê khai.
Có phải khai tài sản của vợ hoặc chồng không?
Bạn không phải khai tài sản riêng của vợ hoặc chồng. Với tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, bạn cần khai là tài sản chung và ghi rõ người cùng sở hữu, vì phần của bạn trong tài sản đó có thể được xác định để thi hành án.
Tài sản ở tỉnh khác có phải khai không?
Có. Nghĩa vụ kê khai bao gồm toàn bộ tài sản của bạn, ở đâu cũng vậy. Tài sản ở tỉnh khác có thể được xử lý qua thủ tục uỷ thác thi hành án cho cơ quan thi hành án nơi có tài sản.
Tiền ảo, tài sản trên nền tảng nước ngoài có phải khai không?
Nguyên tắc là kê khai trung thực tài sản và thu nhập. Với các loại tài sản số mà khung pháp lý còn đang hoàn thiện, cách khai cụ thể nên hỏi chấp hành viên hoặc người làm nghề luật; che giấu một khoản giá trị lớn vẫn là rủi ro dù tài sản ở dạng nào.
Đã khai rồi, sau đó mua thêm tài sản thì sao?
Khi tình trạng tài sản, thu nhập thay đổi đáng kể trong thời gian còn nghĩa vụ thi hành án, bạn nên thông báo cho cơ quan thi hành án. Hồ sơ chưa có điều kiện thi hành cũng được xác minh lại định kỳ, tài sản mới sẽ bị phát hiện.
Có thể nhờ người khác đi nộp bản kê khai thay không?
Có thể nhờ người khác nộp hộ hồ sơ, nhưng bản kê khai phải do chính bạn ký và chịu trách nhiệm về nội dung. Nếu nhờ người làm việc với chấp hành viên thay mình, cần có văn bản uỷ quyền hợp lệ.