Đang có nghĩa vụ thi hành án dân sự không làm bạn mất quyền đi làm, kinh doanh hay vay vốn; luật không cấm chung những việc đó. Giới hạn nằm ở tài sản: tài sản đã bị kê biên, phong toả, hoặc bị tạm dừng đăng ký, chuyển quyền sở hữu, sử dụng thì không thể thế chấp, bán, tặng cho. Còn tài sản chưa bị ngăn chặn, nếu bạn bán hay chuyển đi để né nghĩa vụ, giao dịch đó có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu và kéo theo trách nhiệm pháp lý.
Với ngân hàng, việc bạn đang phải thi hành án không tự động hiện trên hệ thống thông tin tín dụng, nhưng ngân hàng thẩm định kỹ tài sản bảo đảm và hồ sơ pháp lý; nếu khoản phải thi hành án vốn là khoản nợ ngân hàng, lịch sử nợ quá hạn đã nằm sẵn trong dữ liệu tín dụng. Bài này đi từng việc: vay vốn, kinh doanh, góp vốn, mua bán tài sản, để bạn biết việc nào vẫn làm bình thường và việc nào phải tính trước.
Những gì luật hạn chế, những gì không
Luật Thi hành án dân sự trao cho chấp hành viên một nhóm biện pháp bảo đảm và cưỡng chế: phong toả tài khoản, tạm giữ tài sản, giấy tờ, tạm dừng việc đăng ký, chuyển quyền sở hữu, sử dụng, thay đổi hiện trạng tài sản, kê biên. Khi một biện pháp như vậy đã được áp dụng với tài sản cụ thể, cơ quan đăng ký đất đai, công chứng, đăng ký xe, ngân hàng được thông báo và sẽ không thực hiện giao dịch liên quan. Đó là giới hạn thực tế nhất bạn sẽ gặp.
Ngoài những tài sản bị ngăn chặn, bạn vẫn có quyền dân sự bình thường: ký hợp đồng lao động, nhận lương, mở cửa hàng, ký hợp đồng mua bán hàng hoá, thuê mặt bằng. Không có quy định chung cấm người phải thi hành án làm những việc đó. Tuy nhiên, thu nhập phát sinh từ các hoạt động này là đối tượng có thể bị khấu trừ, phong toả để thi hành án.
Ranh giới mà nhiều người vượt qua mà không biết là ranh giới tẩu tán. Bạn có quyền bán tài sản của mình, nhưng nếu bán rẻ cho người thân, bán xong không dùng tiền trả nợ, hoặc bán đúng lúc vừa có bản án, người được thi hành án có quyền yêu cầu toà tuyên giao dịch vô hiệu. Từ góc người phải thi hành án, mọi giao dịch tài sản giá trị lớn trong thời gian này nên có lý do minh bạch và tốt nhất là có sự phối hợp với cơ quan thi hành án.
Việc nào vẫn làm được, việc nào cần cẩn trọng
Bảng dưới tổng hợp các tình huống thường gặp với người đang có nghĩa vụ thi hành án là cá nhân:
| Việc muốn làm | Có làm được không | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Đi làm công ăn lương | Được | Lương có thể bị khấu trừ hằng tháng theo quyết định của chấp hành viên, có mức trần theo luật |
| Đăng ký hộ kinh doanh mới | Nhìn chung được | Chủ hộ chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản; tài sản và doanh thu của hộ có thể bị xử lý để thi hành án |
| Vay ngân hàng tín chấp | Tuỳ ngân hàng | Ngân hàng thẩm định thu nhập, lịch sử tín dụng; nghĩa vụ thi hành án làm giảm khả năng trả nợ |
| Thế chấp nhà đất để vay | Chỉ khi tài sản không bị ngăn chặn | Tài sản đang bị tạm dừng đăng ký, kê biên thì không thế chấp được; thế chấp để né nghĩa vụ có thể bị coi là tẩu tán |
| Bán xe, bán đất | Được nếu không bị ngăn chặn, nhưng rủi ro | Nên dùng tiền để thi hành án, có chứng từ; bán rẻ cho người thân dễ bị yêu cầu tuyên vô hiệu |
| Góp vốn vào công ty | Được về nguyên tắc | Phần vốn góp là tài sản có thể bị thi hành án; chuyển tài sản vào công ty để né là tẩu tán |
Doanh nghiệp là người phải thi hành án thì tài khoản, hàng hoá, máy móc của doanh nghiệp có thể bị áp dụng biện pháp; thành viên, cổ đông chỉ chịu trong phạm vi vốn góp, trừ loại hình mà chủ sở hữu chịu trách nhiệm vô hạn.
Vay ngân hàng: ngân hàng thật sự nhìn vào đâu
Dữ liệu tín dụng. Trung tâm thông tin tín dụng ghi nhận quan hệ vay với tổ chức tín dụng. Nếu khoản bạn phải thi hành án là khoản nợ ngân hàng đã khởi kiện, nợ quá hạn của bạn đã nằm trong dữ liệu từ lâu. Nếu là nợ với cá nhân, doanh nghiệp không phải tổ chức tín dụng, nó không tự động xuất hiện ở đó.
Tình trạng pháp lý của tài sản bảo đảm. Ngân hàng kiểm tra tài sản thế chấp tại cơ quan đăng ký và tổ chức hành nghề công chứng. Tài sản đang bị ngăn chặn, kê biên sẽ bị phát hiện và hồ sơ vay sẽ dừng.
Khả năng trả nợ. Nếu lương của bạn đang bị khấu trừ để thi hành án, thu nhập thực nhận thấp hơn và ngân hàng tính theo con số đó. Khai báo không đúng tình trạng nợ khi vay là gian dối với ngân hàng.
Thông tin công khai. Danh sách người phải thi hành án chưa có điều kiện thi hành được công khai theo quy định. Một số ngân hàng, đối tác có thể tra cứu khi thẩm định.
Kinh doanh, góp vốn: làm sao cho sạch
Nhiều người thua kiện muốn làm lại từ đầu bằng một cửa hàng, một công ty nhỏ. Đó là quyền chính đáng, và với người được thi hành án, một người phải thi hành án có thu nhập ổn định lại chính là cơ hội để được trả. Vấn đề chỉ phát sinh khi việc kinh doanh mới được dựng lên như một cái vỏ để chứa tài sản cũ.
Ví dụ giả định: anh Phong ở Tây Ninh thua kiện, phải trả một khoản tiền cho đối tác cũ. Anh lập công ty mới, góp vốn bằng chính chiếc xe tải và kho hàng đứng tên mình, rồi khai với chấp hành viên là không còn tài sản. Đối tác cũ có thể yêu cầu xem xét giao dịch góp vốn này như một hình thức chuyển tài sản để né nghĩa vụ; phần vốn góp của anh trong công ty mới cũng là tài sản có thể bị xử lý. Anh không thoát nghĩa vụ mà còn kéo công ty mới vào tranh chấp.
Cách làm sạch là: kinh doanh bằng nguồn vốn hợp pháp, kê khai trung thực phần vốn góp và thu nhập với cơ quan thi hành án, dành một phần dòng tiền để thi hành án theo thoả thuận. Khi thu nhập tăng, chủ động tăng mức trả. Đối tác, ngân hàng nhìn vào sẽ thấy một người đang giải quyết nghĩa vụ, chứ không phải một người đang trốn.
Muốn bán tài sản để có vốn hoặc để trả nợ: trình tự an toàn
Nếu bạn cần bán một tài sản trong thời gian đang có nghĩa vụ thi hành án, làm theo trình tự giúp tránh bị coi là tẩu tán:
- Kiểm tra tài sản có đang bị ngăn chặn không, bằng cách hỏi chấp hành viên và cơ quan đăng ký.
- Báo trước với chấp hành viên về ý định bán, giá dự kiến, và việc sử dụng tiền bán.
- Bán theo giá thị trường, có hợp đồng, có chứng từ thanh toán qua ngân hàng.
- Nếu tài sản đang bị ngăn chặn, đề nghị cơ quan thi hành án hướng dẫn cách bán có kiểm soát, trong đó tiền bán chuyển vào tài khoản của cơ quan thi hành án.
- Dùng tiền bán thi hành án trước, phần dư mới dùng vào việc khác; giữ chứng từ.
Trình tự này cũng giúp người mua yên tâm, vì giao dịch được cơ quan thi hành án biết và không có nguy cơ bị yêu cầu tuyên vô hiệu sau này.
Khi nào đời sống kinh tế của bạn trở lại bình thường
Các hạn chế liên quan tới thi hành án gắn với hồ sơ thi hành án. Khi nghĩa vụ được thi hành xong, cơ quan thi hành án ra văn bản xác nhận kết quả thi hành án, các biện pháp ngăn chặn tài sản, phong toả tài khoản, tạm hoãn xuất cảnh được huỷ bỏ theo thủ tục. Bạn nên chủ động xin văn bản xác nhận đã thi hành xong và các quyết định huỷ bỏ, rồi kiểm tra tại cơ quan đăng ký đất đai, ngân hàng để chắc chắn thông tin đã được cập nhật.
Với dữ liệu tín dụng, nếu khoản nợ ngân hàng đã được tất toán qua thi hành án, lịch sử nợ quá hạn vẫn được lưu theo quy định của hệ thống thông tin tín dụng trong một thời gian nhất định, nhưng trạng thái nợ sẽ thay đổi. Thời gian lưu cụ thể nên đối chiếu quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước.
Với danh sách người chưa có điều kiện thi hành án được công khai, khi bạn đã thi hành xong hoặc có điều kiện thi hành, thông tin cũng được điều chỉnh theo quy định. Nếu thấy thông tin cũ vẫn còn, đề nghị cơ quan thi hành án cập nhật.
Ba hiểu lầm hay gặp
"Đang thi hành án thì bị cấm đứng tên tài sản mới." Không có quy định như vậy. Bạn vẫn mua được tài sản mới bằng tiền hợp pháp; chỉ là tài sản đó cũng có thể bị xử lý để thi hành nghĩa vụ còn lại. Mua tài sản mới nhưng để người khác đứng tên nhằm né thi hành án thì lại là chuyện khác.
"Chỉ cần chuyển hết sang tên vợ hoặc chồng là xong." Chuyển tài sản chung thành tài sản riêng của người kia bằng thoả thuận chia tài sản trong thời kỳ hôn nhân, với mục đích trốn tránh nghĩa vụ, có thể bị tuyên vô hiệu. Pháp luật hôn nhân và gia đình cũng không cho phép dùng thoả thuận chia tài sản để trốn tránh nghĩa vụ với người khác.
"Vay được ngân hàng là chứng tỏ mình không còn vướng gì." Ngân hàng cho vay dựa trên thẩm định của họ, không phải xác nhận rằng bạn đã hết nghĩa vụ thi hành án. Nghĩa vụ chỉ chấm dứt khi đã thi hành xong hoặc có căn cứ đình chỉ theo luật.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng có biết mình đang phải thi hành án không?
Không phải lúc nào cũng biết ngay. Nếu khoản phải thi hành án là nợ ngân hàng, dữ liệu tín dụng đã có. Nếu là nợ cá nhân, ngân hàng có thể biết qua kiểm tra tài sản bảo đảm bị ngăn chặn, lương bị khấu trừ hoặc thông tin công khai. Khai báo trung thực khi vay vẫn là cách an toàn.
Đang phải thi hành án có làm giám đốc, người đại diện theo pháp luật của công ty được không?
Luật Doanh nghiệp quy định các trường hợp không được thành lập, quản lý doanh nghiệp, chủ yếu liên quan đến trách nhiệm hình sự và một số đối tượng đặc thù. Nghĩa vụ thi hành án dân sự nhìn chung không nằm trong nhóm đó, nhưng nên đối chiếu quy định hiện hành với trường hợp cụ thể.
Vợ hoặc chồng đứng tên vay ngân hàng có bị ảnh hưởng không?
Nếu người vay là vợ hoặc chồng không phải người phải thi hành án và tài sản thế chấp là tài sản riêng của họ, việc vay độc lập. Nếu tài sản thế chấp là tài sản chung, phần của người phải thi hành án có thể đang bị ngăn chặn, ảnh hưởng tới việc thế chấp.
Mở tài khoản ngân hàng mới để nhận lương có bị coi là giấu tài sản không?
Mở tài khoản không phải vi phạm, nhưng khi kê khai, bạn phải khai đủ các tài khoản đang có. Mở tài khoản mới rồi không khai để tránh bị phong toả là hành vi kê khai không trung thực và có thể bị xử lý.
Đã bán đất trước khi có bản án thì có bị huỷ giao dịch không?
Không phải mọi giao dịch trước bản án đều bị huỷ. Người được thi hành án chỉ có thể yêu cầu toà tuyên vô hiệu khi có căn cứ, ví dụ giao dịch giả tạo nhằm trốn tránh nghĩa vụ. Giao dịch đúng giá, có thật, có chứng từ thanh toán thì khó bị huỷ.
Hộ kinh doanh của mình đứng tên có bị đóng cửa vì thi hành án không?
Thi hành án không phải là thủ tục đóng cửa hộ kinh doanh. Tuy nhiên, hàng hoá, tiền, tài sản của hộ có thể bị phong toả, kê biên để thi hành nghĩa vụ của chủ hộ, vì chủ hộ chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình.