Cơ quan thi hành án Việt Nam chỉ cưỡng chế được tài sản nằm trong lãnh thổ Việt Nam; muốn thu tài sản của con nợ ở nước ngoài, bản án Việt Nam phải được toà án hoặc cơ quan có thẩm quyền của nước đó công nhận theo pháp luật nước họ hoặc theo điều ước quốc tế giữa hai nước. Con đường này có thật nhưng dài, tốn kém, và kết quả phụ thuộc rất nhiều vào nước nơi có tài sản.
Với hợp đồng thương mại có yếu tố nước ngoài, một chi tiết thường bị bỏ qua lúc ký là chọn toà án hay trọng tài. Phán quyết trọng tài thương mại được công nhận ở nước ngoài dễ hơn bản án toà án nhờ Công ước New York năm 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài, mà Việt Nam và phần lớn các nước là thành viên. Bài này giải thích cách đánh giá có nên đi đường này không, các bước tổng quát, và những gì cần chuẩn bị ở phía Việt Nam. Chiều ngược lại, tức thi hành bản án nước ngoài tại Việt Nam, là chuyên đề riêng, ở đây chỉ nhắc.
Vì sao bản án không tự "đi" sang nước khác
Bản án là quyết định của quyền lực nhà nước Việt Nam. Ở nước khác, toà án và cơ quan thi hành của họ chỉ làm theo bản án nước ngoài khi pháp luật nước họ cho phép, thông qua một thủ tục công nhận. Thủ tục đó kiểm tra những điểm như toà án Việt Nam có thẩm quyền xét xử không, bị đơn có được triệu tập hợp lệ để tự bảo vệ không, bản án đã có hiệu lực chưa, việc công nhận có trái trật tự công cộng của nước họ không.
Mỗi nước có cách làm khác nhau. Có nước công nhận dựa trên hiệp định tương trợ tư pháp song phương; có nước áp dụng nguyên tắc có đi có lại, tức chỉ công nhận nếu Việt Nam cũng công nhận bản án của họ; có nước bắt chủ nợ khởi kiện lại một vụ mới và dùng bản án Việt Nam làm chứng cứ. Việt Nam đã ký hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự với một số nước; danh sách và phạm vi cụ thể nên tra trên trang thông tin của Bộ Tư pháp hoặc hỏi luật sư.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải "làm đơn gì", mà là "tài sản ở nước nào, và nước đó đối xử thế nào với bản án Việt Nam".
So sánh bản án toà án và phán quyết trọng tài khi cần thi hành ở nước ngoài
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý, giúp bạn hiểu vì sao các doanh nghiệp làm ăn quốc tế thường chọn trọng tài.
| Tiêu chí | Bản án toà án Việt Nam | Phán quyết trọng tài tại Việt Nam |
|---|---|---|
| Khung pháp lý quốc tế | Hiệp định tương trợ tư pháp song phương hoặc nguyên tắc có đi có lại, tuỳ nước | Công ước New York 1958, áp dụng rộng rãi |
| Số nước có cơ chế rõ ràng | Hạn chế, phụ thuộc từng hiệp định | Rất nhiều nước thành viên |
| Căn cứ từ chối công nhận | Theo pháp luật từng nước, có thể rộng | Hạn chế theo danh sách trong Công ước |
| Khả năng phải kiện lại từ đầu | Có ở một số nước | Hiếm khi cần kiện lại nội dung |
| Chi phí và thời gian | Thường lớn, khó dự đoán | Vẫn tốn kém nhưng dễ dự đoán hơn |
Nếu bạn đang soạn hợp đồng với đối tác nước ngoài, cân nhắc điều khoản giải quyết tranh chấp từ đầu sẽ đỡ rất nhiều công sau này. Đó là việc của giai đoạn ký kết, chuyên đề trọng tài trình bày chi tiết hơn.
Các bước tổng quát khi muốn thi hành ở nước ngoài
Trình tự cụ thể khác nhau theo từng nước, nhưng phần lớn hồ sơ đi qua các bước sau.
- Xác định tài sản cụ thể ở nước ngoài: nhà đất ở đâu, tài khoản ở ngân hàng nào, công ty nào con nợ có cổ phần. Không có tài sản cụ thể thì thủ tục công nhận chỉ cho bạn một tờ giấy nữa.
- Đánh giá khung pháp lý giữa Việt Nam và nước đó: có hiệp định tương trợ tư pháp không, có áp dụng có đi có lại không, nước đó có là thành viên Công ước New York không nếu bạn có phán quyết trọng tài.
- Chuẩn bị hồ sơ phía Việt Nam: bản án hoặc phán quyết có hiệu lực, giấy xác nhận hiệu lực, tài liệu chứng minh bị đơn đã được triệu tập hợp lệ, bản dịch và chứng nhận, hợp pháp hoá theo yêu cầu của nước sở tại.
- Thuê luật sư tại nước có tài sản để nộp đơn công nhận theo thủ tục của họ; đồng thời hỏi về biện pháp phong toả tài sản tạm thời trong lúc chờ.
- Theo dõi thủ tục công nhận, trả lời phản đối của con nợ nếu có.
- Thi hành theo pháp luật nước sở tại sau khi được công nhận, rồi đưa tiền về theo quy định ngoại hối của hai nước.
Trong nhiều trường hợp, yêu cầu công nhận có thể được gửi qua kênh tương trợ tư pháp giữa hai nước, nhưng tiến độ thường chậm. Nhiều chủ nợ chọn thuê luật sư nước sở tại nộp trực tiếp nếu pháp luật nước đó cho phép.
Khi nào đáng đi đường này, khi nào nên dừng
Đáng khi số tiền lớn và tài sản rõ ràng. Chi phí luật sư nước ngoài, dịch thuật, hợp pháp hoá, phí toà có thể rất lớn. Nếu khoản đòi không đủ lớn so với các chi phí đó, hoặc bạn chưa biết chắc tài sản ở đâu, nên cân nhắc kỹ trước khi bắt đầu.
Đáng khi con nợ vẫn còn quan hệ kinh doanh ở nước đó. Doanh nghiệp đang hoạt động, có khoản phải thu, có tài khoản đang giao dịch là mục tiêu thi hành tốt hơn nhiều so với một cá nhân đã chuyển hết tài sản đi nơi khác.
Nên dừng nếu chưa cạn khả năng ở Việt Nam. Trước khi ra nước ngoài, hãy chắc rằng cơ quan thi hành án trong nước đã xác minh hết: tài sản chung, tài khoản, cổ phần, khoản phải thu của con nợ tại Việt Nam. Thu được trong nước bao giờ cũng rẻ và nhanh hơn.
Thương lượng có thể hiệu quả hơn. Một bản án đã có hiệu lực, cộng với khả năng bị công nhận và phong toả ở nước ngoài, là đòn bẩy để thương lượng. Nhiều doanh nghiệp chọn ngồi lại với đối tác để thoả thuận trả thay vì đối mặt thủ tục ở nước họ đang làm ăn.
Chiều ngược lại và vai trò của người tư vấn
Chiều ngược lại, khi bạn có bản án hoặc phán quyết trọng tài của nước ngoài và muốn thi hành tại Việt Nam, bạn phải yêu cầu toà án Việt Nam có thẩm quyền công nhận và cho thi hành trước, rồi mới nộp đơn tại cơ quan thi hành án dân sự. Đó là một thủ tục riêng theo Bộ luật Tố tụng dân sự, với các căn cứ từ chối công nhận cụ thể; chuyên đề công nhận bản án nước ngoài trình bày chi tiết. Sau khi có quyết định công nhận có hiệu lực, việc thi hành tại Việt Nam đi theo trình tự thông thường như một bản án trong nước.
Dù theo chiều nào, hồ sơ có yếu tố nước ngoài luôn cần người hiểu pháp luật của cả hai nơi. Luật sư Việt Nam giúp chuẩn bị hồ sơ phía Việt Nam đúng yêu cầu; luật sư nước sở tại lo thủ tục ở nước họ. Thiếu một trong hai, hồ sơ dễ bị trả lại vì một chi tiết như thiếu chứng cứ triệu tập hợp lệ hay bản dịch không đúng chuẩn.
Trước khi bỏ chi phí thuê luật sư ở hai nước, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để đánh giá sơ bộ: nước nơi có tài sản có cơ chế công nhận bản án Việt Nam không, hồ sơ của bạn còn thiếu gì, và việc theo đuổi có tương xứng với số tiền hay không.
Ví dụ giả định: nhà cung cấp ở Quảng Ninh và người mua ở nước ngoài
Ví dụ giả định: một doanh nghiệp chế biến ở Quảng Ninh bán hàng cho một công ty nước ngoài, người mua không thanh toán. Hợp đồng ghi giải quyết tại toà án Việt Nam. Doanh nghiệp thắng kiện, nhưng công ty mua không có tài sản ở Việt Nam. Khi tìm hiểu, doanh nghiệp biết nước của người mua không có hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự với Việt Nam và có thể đòi khởi kiện lại. Chi phí ước tính lớn so với khoản nợ.
Doanh nghiệp chọn hướng khác: dùng bản án làm căn cứ thương lượng, gửi thư qua luật sư, đồng thời rà xem người mua có khoản phải thu nào từ khách hàng khác ở Việt Nam không. Cuối cùng hai bên thoả thuận trả một phần lớn khoản nợ theo lịch. Doanh nghiệp rút kinh nghiệm: các hợp đồng xuất khẩu sau này ghi điều khoản trọng tài và yêu cầu thanh toán bằng phương thức có bảo đảm.
Ví dụ không có ý nói con đường công nhận ở nước ngoài là vô ích. Với nước có hiệp định hoặc là thành viên Công ước New York, và khi tài sản rõ ràng, đó là công cụ mạnh. Điều quan trọng là tính toán trước khi đi.
Chuẩn bị ngay từ lúc kiện ở Việt Nam để sau này dễ công nhận
Nhiều hồ sơ công nhận ở nước ngoài thất bại không phải vì nội dung bản án sai, mà vì thủ tục ở Việt Nam để lại kẽ hở. Lý do bị từ chối phổ biến nhất là bị đơn không được triệu tập hợp lệ, tức không được thông báo đúng cách để có cơ hội tự bảo vệ. Nếu bị đơn ở nước ngoài mà toà Việt Nam chỉ niêm yết tại địa chỉ cũ trong nước, toà nước ngoài có thể coi đó là vi phạm quyền được xét xử công bằng.
Vì vậy, nếu ngay từ đầu bạn biết con nợ có tài sản ở nước ngoài, bạn nên phối hợp với luật sư để đề nghị toà Việt Nam tống đạt văn bản cho bị đơn theo kênh tống đạt ra nước ngoài phù hợp, và lưu giữ đầy đủ chứng cứ về việc tống đạt. Thời gian vụ kiện có thể dài hơn, nhưng bản án thu được sẽ "đi" được xa hơn.
Những giấy tờ khác nên xin và lưu ngay khi bản án có hiệu lực: bản án có xác nhận hiệu lực, các biên bản tống đạt, quyết định thi hành án nếu đã có, và kết quả thi hành một phần ở Việt Nam. Tập hồ sơ này là nền tảng mà luật sư ở nước sở tại sẽ cần đến đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan thi hành án Việt Nam có kê biên được nhà của con nợ ở nước ngoài không?
Không. Cơ quan thi hành án Việt Nam chỉ có thẩm quyền trong lãnh thổ Việt Nam. Muốn thi hành tài sản ở nước ngoài, bản án phải được công nhận và thi hành theo pháp luật của nước nơi có tài sản.
Vì sao phán quyết trọng tài dễ thi hành ở nước ngoài hơn bản án toà án?
Vì Công ước New York năm 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài có rất nhiều nước thành viên, trong đó có Việt Nam, với danh sách căn cứ từ chối hạn chế. Bản án toà án thì phụ thuộc hiệp định song phương hoặc pháp luật từng nước.
Làm sao biết Việt Nam có hiệp định tương trợ tư pháp với một nước?
Danh sách các hiệp định tương trợ tư pháp mà Việt Nam đã ký được công bố trên trang thông tin của Bộ Tư pháp. Bạn cũng nên hỏi luật sư vì phạm vi từng hiệp định khác nhau và có hiệp định không bao gồm công nhận bản án dân sự.
Có thể vừa thi hành tài sản ở Việt Nam vừa xin công nhận ở nước ngoài không?
Về nguyên tắc có thể, miễn tổng số thu được không vượt quá nghĩa vụ theo bản án. Bạn cần thông báo kết quả thu ở mỗi nơi để tránh thu trùng, vì bên kia có quyền phản đối nếu bị thi hành vượt mức.
Giấy tờ phía Việt Nam cần chuẩn bị gồm những gì?
Thường gồm bản án có hiệu lực, giấy xác nhận hiệu lực, tài liệu chứng minh bị đơn được triệu tập hợp lệ, bản dịch có chứng nhận và giấy tờ hợp pháp hoá theo yêu cầu của nước sở tại. Danh mục cụ thể do pháp luật nước đó quy định.
Con nợ có quốc tịch Việt Nam nhưng sống ở nước ngoài thì có khác không?
Quốc tịch không quyết định nơi thi hành. Tài sản ở Việt Nam thi hành theo pháp luật Việt Nam; tài sản ở nước ngoài thi hành theo pháp luật nước đó sau khi bản án được công nhận, bất kể con nợ mang quốc tịch nào.